Κατήχηση

Κακίες και αρετές.

9. Φθόνος και έπαρση

Αίθουσα ακροάσεων Παύλου VІ Τετάρτη, 28 Φεβρουαρίου 2024

Αγαπητοί αδελφοί και αδελφές, καλημέρα!

Σήμερα εξετάζουμε δύο θανατηφόρα ελαττώματα που συναντάμε στους μεγάλους καταλόγους που μας έχει αφήσει η πνευματική παράδοση: τον φθόνο και την έπαρση.
Ας ξεκινήσουμε με τον φθόνο. Αν διαβάσουμε την Αγία Γραφή (πρβλ. Γεν. 4), μας εμφανίζεται ως μία από τις αρχαιότερες κακίες: Το μίσος του Κάιν για τον Άβελ εξαπολύεται όταν συνειδητοποιεί ότι οι θυσίες του αδελφού του είναι αρεστές στον Θεό. Ο Κάιν ήταν ο πρωτότοκος γιος του Αδάμ και της Εύας, είχε πάρει το μεγαλύτερο μερίδιο από την κληρονομιά του πατέρα του- ωστόσο, αρκεί ο Άβελ, ο μικρότερος αδελφός, να πετύχει ένα μικρό κατόρθωμα, για να εξοργιστεί ο Κάιν. Το πρόσωπο του ζηλότυπου ανθρώπου είναι πάντα θλιμμένο: κοιτάζει πάντα προς τα κάτω, μοιάζει να ερευνά συνεχώς το έδαφος- στην πραγματικότητα, όμως, δεν βλέπει τίποτα, γιατί το μυαλό του είναι τυλιγμένο σε σκέψεις γεμάτες κακία. Ο φθόνος, αν είναι ανεξέλεγκτος, οδηγεί στο μίσος για τον άλλον. Ο Άβελ θα σκοτωθεί από τα χέρια του Κάιν, ο οποίος δεν μπορούσε να αντέξει την ευτυχία του αδελφού του.

Ο φθόνος είναι ένα κακό που δεν έχει διερευνηθεί μόνο στη χριστιανική σφαίρα: έχει προσελκύσει την προσοχή των φιλοσόφων, των ψυχιάτρων και των σοφών κάθε πολιτισμού. Στη βάση του βρίσκεται μια σχέση μίσους και αγάπης: ο ένας επιθυμεί το κακό για τον άλλον, αλλά κρυφά επιθυμεί να του μοιάσει. Ο άλλος είναι η επιφοίτηση αυτού που θα θέλαμε να είμαστε και αυτού που στην πραγματικότητα δεν είμαστε. Η καλή του τύχη μας φαίνεται αδικία: σίγουρα, σκεφτόμαστε στον εαυτό μας, θα αξίζαμε τις επιτυχίες ή την καλή του τύχη πολύ περισσότερο!

Στη ρίζα αυτής της κακίας βρίσκεται μια λανθασμένη ιδέα για τον Θεό: δεν δεχόμαστε ότι ο Θεός έχει τα δικά του “μαθηματικά”, διαφορετικά από τα δικά μας. Για παράδειγμα, στην παραβολή του Ιησού για τους εργάτες που κλήθηκαν από τον αφέντη να πάνε στον αμπελώνα σε διαφορετικές ώρες της ημέρας, εκείνοι που έφτασαν την πρώτη ώρα πιστεύουν ότι δικαιούνται μεγαλύτερο μισθό από εκείνους που έφτασαν τελευταίοι- αλλά ο αφέντης δίνει σε όλους τον ίδιο μισθό και λέει: “Δεν μου επιτρέπεται να κάνω ό,τι θέλω με ό,τι μου ανήκει; Ή μήπως ζηλεύετε τη γενναιοδωρία μου;” (Ματθ. 20:15). Θα θέλαμε να επιβάλουμε στον Θεό τη δική μας εγωιστική λογική- αντίθετα, η λογική του Θεού είναι η αγάπη. Τα καλά πράγματα που μας δίνει προορίζονται για να τα μοιραζόμαστε. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο Άγιος Παύλος προτρέπει τους Χριστιανούς: “Να αγαπάτε ο ένας τον άλλον με αδελφική στοργή- να ξεπερνάτε ο ένας τον άλλον στην απόδοση τιμής” (Ρωμ. 12:10). Εδώ είναι η θεραπεία για το φθόνο!

Και τώρα ερχόμαστε στο δεύτερο βίτσιο που εξετάζουμε σήμερα: την έπαρση. Πηγαίνει χέρι-χέρι με τον δαίμονα του φθόνου, και μαζί αυτές οι δύο κακίες είναι χαρακτηριστικές κάθε ατόμου που φιλοδοξεί να είναι το κέντρο του κόσμου, ελεύθερο να εκμεταλλεύεται τα πάντα και τους πάντες, να είναι το αντικείμενο και ο αποδέκτης όλων των επαίνων και της αγάπης. Η ματαιοδοξία είναι μια διογκωμένη και αβάσιμη αυτοεκτίμηση. Ο ματαιόδοξος άνθρωπος διαθέτει ένα δυσκίνητο “εγώ”: δεν έχει καμία ενσυναίσθηση και δεν λαμβάνει υπόψη του ότι υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι στον κόσμο εκτός από αυτόν. Οι σχέσεις του είναι πάντα εργαλειακές, χαρακτηρίζονται από την κυριαρχία του άλλου. Το πρόσωπό του, τα επιτεύγματά του. Τα επιτεύγματά του πρέπει να επιδεικνύονται σε όλους: είναι ένας αέναος ικέτης για προσοχή. Και αν κατά καιρούς δεν αναγνωριστούν τα προσόντα του, θυμώνει έντονα. Οι άλλοι είναι άδικοι, δεν καταλαβαίνουν, δεν είναι στο ύψος των περιστάσεων. Στα γραπτά του, ο διδάσκαλος της χριστιανικής ζωής Ευάγριος ο Ποντικός περιγράφει την πικρή υπόθεση κάποιου μοναχού που χτυπήθηκε από την έπαρση. Συνέβη ότι, μετά τις πρώτες του επιτυχίες στην πνευματική ζωή, αισθάνθηκε ήδη ότι είχε φτάσει στο μεγαλύτερο σημείο της ʺδιαδρομήςʺ, γι’ αυτό και έσπευσε στον κόσμο για να λάβει τους επαίνους του. Δεν συνειδητοποίησε όμως ότι βρισκόταν μόνο στην αρχή του πνευματικού μονοπατιού και ότι καραδοκούσε ένας πειρασμός που σύντομα θα τον συνέτριβε.

Για να θεραπεύσουν τον ματαιόδοξο, οι πνευματικοί δάσκαλοι δεν προτείνουν πολλές θεραπείες. Γιατί τελικά, το κακό της ματαιοδοξίας έχει το φάρμακό του μέσα του: ο έπαινος που ελπίζει να αποκομίσει ο ματαιόδοξος άνθρωπος από τον κόσμο θα στραφεί σύντομα εναντίον του. Και πόσοι άνθρωποι, παραπλανημένοι από μια ψεύτικη εικόνα του εαυτού τους, έχουν στη συνέχεια πέσει σε αμαρτίες για τις οποίες σύντομα θα ντρέπονταν!

Η καλύτερη οδηγία για την υπέρβαση της ματαιοδοξίας βρίσκεται στη μαρτυρία του Αγίου Παύλου. Ο Απόστολος υπολόγιζε πάντα ένα ελάττωμα που δεν μπόρεσε ποτέ να ξεπεράσει. Τρεις φορές ζήτησε από τον Κύριο να τον λυτρώσει από αυτό το μαρτύριο, αλλά τελικά ο Ιησούς του απάντησε: “Η χάρη μου είναι αρκετή για σένα- διότι η δύναμη μου εκδηλώνεται πλήρως εν αδυναμία”.

Από εκείνη την ημέρα ο Παύλος απελευθερώθηκε. Και το συμπέρασμά του πρέπει να γίνει και δικό μας: “Θα καυχηθώ λοιπόν ευχαρίστως για τις αδυναμίες μου, για να κατοικήσει μέσα μου η δύναμη του Χριστού” (Β’ Κορ. 12:9).

Θεματολογικές ετικέτες