Ο ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ: ΝΑ «ΞΥΠΝΑΕΙ Ο ΕΝΑΣ ΤΟΝ ΑΛΛΟΝ»
Α. Οι οικογένειες σήμερα
Η οικογενειακή ζωή σήμερα βρίσκεται υπό πίεση για διάφορους λόγους — κοινωνιολογικούς, οικονομικούς και πολιτισμικούς. Τους γνωρίζουμε πολύ καλά. Όλοι αξίζουν προσοχή.
Η πιο επίμονη πίεση, όμως, έχει βαθύτερες ρίζες. Σε εξαιρετικά σύντομο χρονικό διάστημα, έχουμε χάσει τη συλλογική μας αίσθηση της ανθρωπότητας. Εκτός από τις ομάδες συμφερόντων, είναι πλέον δύσκολο να βρούμε κοινές λέξεις για να περιγράψουμε τι είναι ο άνθρωπος. Δεν συμφωνούμε πλέον στο τι κάνει μια γυναίκα, έναν άνδρα, ένα παιδί.
Οι τεχνο-τρανσουμανιστές προβάλλουν ένα μέλλον στο οποίο ο άνθρωπος πιθανότατα θα μείνει πίσω από την «πρόοδο», εφόσον η φύση του δεν «ενισχυθεί». Έχοντας εγκαταλείψει τις σκέψεις για λύτρωση, τώρα εναποθέτουμε την ελπίδα μας στις αναβαθμίσεις. Θεωρούμε δεδομένο ότι οι σημερινές παράμετροι δεν θα ισχύουν αύριο. Ως αποτέλεσμα, η ιδέα της μόνιμης δέσμευσης οποιουδήποτε είδους φαίνεται παράλογη.
Οι συμμαχίες και οι συμφωνίες υποχωρούν μπροστά στις «συμφωνίες» στην πολιτική και το εμπόριο. Το ίδιο ισχύει και για τις ανθρώπινες σχέσεις, οι οποίες θεωρούνται όλο και περισσότερο ως ρεαλιστικές συναλλαγές: μένω πιστός σε κάτι ή σε κάποιον, όσο αντλώ όφελος ή ευχαρίστηση από αυτό. Μετά προχωράω.
Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η οικογένεια, ως βασική μονάδα της ανθρώπινης κοινωνίας, δεν μπορεί παρά να διαλυθεί. Δεν φαίνεται πλέον αυτονόητο ότι οι οικογένειες πρέπει να είναι σταθερές μονάδες, χτισμένες πάνω στον ισόβιο δεσμό μιας γυναίκας και ενός άνδρα με την ελπίδα να αποκτήσουν παιδιά.
Μια γυναίκα και ένας άνδρας μπορεί ακόμα να ενωθούν — είναι ένας ελεύθερος κόσμος, τελικά· αλλά μια τέτοια ένωση δεν θεωρείται κατηγορηματικά διαφορετική από εκείνη δύο γυναικών ή δύο ανδρών, ή δύο ατόμων που θεωρούν τον εαυτό τους ως άτομα με ρευστό φύλο. Πράγματι, γιατί να περιορίσουμε τη μονάδα σε δύο άτομα; Οι απαιτήσεις για νομική αναγνώριση της πολυγαμίας εξαπλώνονται.
Β. Βρισκόμαστε σε μια κατάσταση μεταφυσικής έκλειψης
Η πίστη στον Θεό ως ευεργετικό Δημιουργό έχει σε μεγάλο βαθμό χαθεί. Δεν πιστεύουμε πλέον ότι η ύπαρξή μας ήταν επιθυμητή. Πώς, λοιπόν, μπορούμε να διατηρήσουμε την αίσθηση ότι η ίδια μας η ζωή είναι ένα δώρο που μπορούμε με τη σειρά μας να προσφέρουμε, ακόμη και να αφιερώσουμε, σε κάποιον άλλο; Ζούμε σε μια εποχή βεβήλωσης που πηγάζει από κυριολεκτική απελπισία, από τον αποκλεισμό της ίδιας της πιθανότητας της «ελπίδας».
Παρατηρώ αυτές τις εξελίξεις στο κοινωνικό μου περιβάλλον, στην αλληλογραφία και στις συνομιλίες μου, στο εξομολογητήριο.
Διαπιστώνω, όμως, και μια αντίθετη τάση. Συναντώ πολλούς νέους, αλλά και όχι τόσο νέους, ανθρώπους που έχουν κουραστεί από το εφήμερο. Αρνούνται να εγκαταλείψουν την «ελπίδα». Τολμούν να πιστεύουν ότι μπορεί να υπάρχει κάτι όπως η «αλήθεια», πάνω στην οποία θα μπορούσαν να χτίσουν τη ζωή τους.
Φροντίζοντας και υποστηρίζοντας αυτούς τους ανθρώπους, βοηθώντας τους να ανθίσουν, μπορούμε να επιφέρουμε μια ανανέωση της οικογενειακής κουλτούρας. Άλλωστε, όλοι θέλουν να είναι ευτυχισμένοι. Πολλοί άνθρωποι δεν είναι. Σε αυτό το σημείο συμφωνούν οι κοινωνιολόγοι. Η θέα μιας ευημερούσας οικογένειας θα κάνει τους άλλους να επιθυμούν να ευημερήσουν.
Το να ευημερεί κανείς δεν είναι το ίδιο με το να βρίσκεται συνεχώς σε έκσταση ευτυχίας.
Η ανθρώπινη ζωή είναι δύσκολη, όποια μορφή και αν παίρνει. Θεωρώ ότι οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν σαφή αντίληψη σε αυτό το θέμα. Ως αποτέλεσμα, μπορεί να κουραστούν λίγο από ένα καλοπροαίρετο αλλά επαναλαμβανόμενο λεξιλόγιο όπως «συνοδεία», «να βρίσκεσαι σε ένα ταξίδι», «να σε ακούν». Φυσικά επιθυμούν να αντιμετωπίζονται με προσοχή και σεβασμό, αλλά αυτό που θέλουν είναι κατεύθυνση, την υπόδειξη ενός στόχου, να τους διδαχθούν πώς να ζουν καλά.
Ο Θεός έγινε άνθρωπος για αυτόν τον σκοπό: για να μας δείξει ποιο είναι το νόημα της ζωής και πού οδηγεί, για να μας διδάξει, με συμβουλές και εντολές, πώς να ζούμε μια καλή και καρποφόρα ζωή. Όταν ο Χριστός συνάντησε τη Σαμαρείτισσα γυναίκα στο πηγάδι, δεν της είπε: «Λοιπόν, ας καθίσουμε και πες μου τα πάντα». Της είπε «όλα όσα είχε κάνει» (βλ. Ιωάννης 4,29).
Αυτό ήταν που της επέτρεψε να ξεκινήσει μια νέα ζωή.
Πρέπει να αφήσουμε τον Χριστό να μας πει ποιοι είμαστε, να μας επισημάνει τις λανθασμένες στροφές μας, να μας καταδείξει τα λάθη μας, να μας κατευθύνει προς τον σκοπό για τον οποίο δημιουργηθήκαμε.
Ο Χριστός είναι ο Σωτήρας μας, αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Είναι επίσης η Εικόνα κατά την οποία δημιουργηθήκαμε, το Πρότυπο που μας αποκαλύπτει στους εαυτούς μας. Θα είμαστε αποτελεσματικοί ποιμαντικά στο βαθμό που θα παραμένουμε με αγάπη υπάκουοι σ’ Αυτόν. Ίσως έχουμε ακόμη και την ευκαιρία να ξαναδώσουμε ελπίδα στην κοινωνία.
Γ. Οι νέοι και η ανακάλυψη του γάμου
Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε από το Αμερικανικό Κολλέγιο Παιδιάτρων πριν από μερικά χρόνια ανέφερε ότι το 54% των εφήβων είχε δει πορνογραφικό υλικό μέχρι την ηλικία των 13 ετών, ενώ το 15% πριν από την ηλικία των 11 ετών. Αυτά τα ποσοστά έχουν σίγουρα αυξηθεί από τότε. Η χρήση πορνογραφικού υλικού είναι αρκετά διαδεδομένη μεταξύ των νέων ενηλίκων, ανδρών και γυναικών, σε όλο τον κόσμο. Έχει τεράστια επίδραση στον τρόπο με τον οποίο οι νέοι αλληλεπιδρούν συναισθηματικά.
Όταν κάποιος έχει στοιχειωθεί από την παιδική του ηλικία από έναν κόσμο λαγνείας, στον οποίο το σεξ αποτελεί αντικείμενο κατανάλωσης, στον οποίο το αντικείμενο του πόθου είναι συνεχώς ανταλλάξιμο (αλλά πάντα σωματικά τέλειο), από τον οποίο απουσιάζει ο ρομαντισμός και όπου δεν υπάρχουν κανόνες, αποτελεί ένα τεράστιο, ίσως ανυπέρβλητο βήμα το να εισέλθει κανείς σε μια διαρκή, πιστή σχέση με ένα συγκεκριμένο, ευάλωτο άνθρωπο, του οποίου η διαφορετικότητα δεν μπορεί να αφαιρεθεί.
Το πορνογραφικό σύμπαν είναι παραβατικό. Υπονοεί όρια μόνο για να παρασύρει τους καταναλωτές να τα ξεπεράσουν, υπονοώντας προοπτικές πρωτεϊκής δύναμης. Το κλασικό πρότυπο του «αγόρι συναντά κορίτσι» έχει από καιρό ξεπεραστεί. Ο ομοερωτισμός, ο οποίος πριν από λίγο καιρό συνδέονταν με έννοιες σεξουαλικού «προσανατολισμού», αποτελεί πλέον μια επιλογή διαθέσιμη σε όλους, ενσωματωμένη στην κυρίαρχη ψυχαγωγία. Οι τάσεις της ρευστότητας του φύλου εκδηλώνουν φαντασιώσεις που γεννιούνται, συχνά από εσωτερική αγωνία, στην αγορά του απελευθερωμένου έρωτα, όπου η στιγμιαία επιθυμία ενθρονίζεται ως θεός, όπου η αντικειμενική πραγματικότητα υποχωρεί στις μορφές που επιβάλλει και προκαλεί η υποκειμενική φαντασία.
Αποδοκιμάζουμε τις δελεαστικές προσφορές του εικονικού και του μη πραγματικού, αλλά αυτό δεν αρκεί. Πρέπει να τείνουμε ένα φιλικό χέρι στους νέους άνδρες και τις νέες γυναίκες που έχουν παγιδευτεί σε συναρπαστικές μορφές μη πραγματικότητας, να τους βγάλουμε από το τέλμα και να τους αφήσουμε να ανακαλύψουν εκ νέου τον κόσμο όπως είναι. Για να το κάνουμε αυτό, πρέπει να είμαστε σε θέση να δείξουμε ότι αυτός ο αληθινός κόσμος είναι καλύτερος και, στην πραγματικότητα, πιο ενδιαφέρον, ικανός να κάνει κάποιον ευτυχισμένο.
Πριν από τρία χρόνια εξέδωσα ένα βιβλίο με τίτλο «Αγνότητα». Τότε με χλεύασαν ορισμένοι, κυρίως ηλικιωμένοι Ευρωπαίοι άνδρες, οι οποίοι με διαβεβαίωσαν ότι αυτό ήταν ένα θέμα που δεν ενδιέφερε κανέναν.
Με έχει εντυπωσιάσει, όμως, το γεγονός ότι, σε κάθε χώρα που επισκέπτομαι, βρίσκομαι να μιλάω σε μεγάλα πλήθη, κυρίως νέων ανθρώπων, που ανυπομονούν να ακούσουν τι είναι αυτή η σχεδόν ξεχασμένη, φαινομενικά ενοχλητική αρετή. Μακριά από το να παρασύρονται από υπερ-ερωτικοποιημένα υποκατάστατα των σχέσεων, πολλοί νέοι έχουν κουραστεί από αυτά. Αναζητούν φιλία και σταθερή αγάπη. Δεν λέω ότι αντιπροσωπεύουν την πλειοψηφία· αλλά είναι αρκετά πολυάριθμοι ώστε να μαρτυρούν μια τάση.
Για να βοηθήσουμε τους νέους να αντιληφθούν την αξία του γάμου, πρέπει να ανταποκριθούμε σε αυτή την τάση, πρώτα βοηθώντας τις νέες γυναίκες και τους νέους άνδρες να βρουν ειρήνη με τον εαυτό τους. Σε ένα από τα κύρια κείμενα του Αγίου Παύλου για το γάμο, στην επιστολή προς τους Εφεσίους, παρομοιάζει το παντρεμένο ζευγάρι με ένα σώμα και στη συνέχεια παρατηρεί: «κανείς δεν μισεί ποτέ τη δική του σάρκα» (5,29).
Το πρόβλημα είναι ότι, στις μέρες μας, πολλοί άνθρωποι το μισούν και αισθάνονται αποξενωμένοι από το σώμα τους. Από κοσμική άποψη, το σώμα είναι ένας σάκος από τένοντες που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για άλλους σκοπούς. Το αξιοθαύμαστο, απελευθερωτικό χριστιανικό μήνυμα είναι ότι εγώ είμαι το σώμα μου, και ότι το σώμα μου, όχι λιγότερο από την ψυχή μου, είναι πλασμένο κατ’ εικόνα του Θεού και αξίζει σεβασμό.
Αν θέλουμε να προετοιμάσουμε τους νέους για το γάμο, πρέπει πρώτα να τους βοηθήσουμε να βρουν την ταυτότητά τους ως γυναίκες και άνδρες μέσα από το σώμα τους. Πριν προσπαθήσουμε να βοηθήσουμε τους άλλους, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε αυτό το έργο οι ίδιοι.
Μπορεί να είναι ευεργετικά ταπεινωτικό να διαπιστώνουμε, ακόμη και στην ωριμότητα, ότι έχουμε ακόμα δρόμο να διανύσουμε σε αυτό το θέμα.
Δ. Ποια γλώσσα βοηθά τους νέους να αναπτυχθούν συναισθηματικά;
Μια γλώσσα της αλήθειας που ονομάζει τα πράγματα με το όνομά τους με ηρεμία, χωρίς βία, χωρίς ποτέ να απελπίζεται από το έλεος του Θεού. Αυτή η γλώσσα τιμά τις πληγές χωρίς να εξιδανικεύει το ρόλο του θύματος. Πηγάζει από την πίστη στη σωτηριακή βούληση του Ιησού.
Ο γάμος εκδηλώνει τη σωτηρία. Για να είναι κανείς κατάλληλος γι’ αυτόν, πρέπει πρώτα να ανακαλύψει ότι μπορεί να σωθεί.
Ε. Τα πρώτα χρόνια της συζυγικής ζωής
Ένα ζευγάρι που γνωρίζω μου μίλησε για μια απόφαση που πήραν όταν είδαν ότι η σχέση τους γινόταν σοβαρή. Πήγαν μαζί σε ένα εξοχικό στο δάσος για ένα μακρύ Σαββατοκύριακο. Κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου, μοιράστηκαν ο ένας στον άλλο τις ιστορίες της ζωής τους. Και οι δύο ήθελαν ο άλλος να γνωρίζει ολόκληρη την ιστορία τους, με τα φωτεινά και τα σκοτεινά της σημεία, τους θριάμβους και τις αποτυχίες. Αν επρόκειτο να δεσμεύσουν το μέλλον τους ο ένας στον άλλο, θα φρόντιζαν να μην προκύψουν εμπόδια, στο μέλλον, από ένα παρελθόν που δεν είχε αποκαλυφθεί.
Μια τέτοια πρωτοβουλία είναι θαρραλέα και σοφή. Η ουσία της αγάπης είναι να ξέρω ότι μπορώ να είμαι ο εαυτός μου, χωρίς προσχήματα, και παρ’ όλα αυτά να με αγαπούν. Ο Θεός μας αγαπάει με αυτόν τον τρόπο. Το να μάθουμε να αγαπάμε όπως Εκείνος σημαίνει να κάνουμε το ίδιο. Ο γάμος θα ευδοκιμήσει αν και οι δύο σύζυγοι μπορούν να εμπιστευτούν τον πιο βαθύ εαυτό τους στον άλλον.
Στην αρχή της τελετής του γάμου, ο ιερέας ρωτά: «Ήρθατε εδώ με τη δική σας ελεύθερη βούληση;» Η ελευθερία από την οποία εξαρτάται η εγκυρότητα του μυστηρίου απαιτεί οι σύζυγοι να γνωρίζουν ποιον παντρεύονται. Πολλές προκλήσεις που τείνουν να προκύψουν στα πρώτα χρόνια του γάμου μπορούν να προληφθούν με την επιδίωξη ειλικρινούς διαφάνειας πριν επικυρωθεί η γαμήλια συμφωνία.
Οι ίδιοι οι σύζυγοι είναι οι φορείς του μυστηρίου. Παρ’ όλα αυτά, το τελούν στην εκκλησία, μπροστά στον σταυρό. Το να απαντήσουν «ναι» στην ερώτηση: «Θα αγαπάτε και θα τιμάτε ο ένας τον άλλον όλες τις ημέρες της ζωής σας και θα δέχεστε με αγάπη τα παιδιά που ο Θεός μπορεί να σας στείλει;», σημαίνει να συναινέσουν να μοιραστούν τον σταυρό. Κάθε συζυγική και γονική αγάπη συνεπάγεται πόνο. Θα τρυπήσει την καρδιά. Θα απαιτήσει να αφιερωθεί η ζωή κάποιου, ώστε να ζήσουν οι άλλοι.
Το να αποδεχτεί κανείς αυτή την πραγματικότητα εν γνώσει του από την αρχή, συναινώντας να μοιραστεί τον ζωοποιό σταυρό του Χριστού, θα δώσει στους συζύγους τη δύναμη να φέρουν τα βάρη τους, κάνοντας ακόμη και τα βαριά πράγματα να φαίνονται ελαφριά. Η οριζόντια σχέση μεταξύ συζύγων, γονέων και παιδιών, θα στηρίζεται από έναν σίγουρο, αξιόπιστο κάθετο άξονα.
Λατρεύω την τελετή που επιτρέπει η λατινική παράδοση, όταν ο ιερέας, αφού έχει παραστεί στους γαμήλιους όρκους, τυλίγει τα ενωμένα χέρια του ζευγαριού με τη στολή του και λέει: «Ό,τι ο Θεός ένωσε, ο άνθρωπος δεν πρέπει να χωρίσει».
Κάθε φορά που φοράει τη στολή, ο ιερέας απαγγέλλει την όμορφη προσευχή της ένδυσης: «Κύριε, αποκατάστησε τη στολή της αθανασίας, την οποία έχασα λόγω των πράξεων των πρώτων γονιών μας».
Η διαθήκη του γάμου μας επιτρέπει να διαβλέψουμε τη δόξα που κατείχε τον Αδάμ και την Εύα πριν από την πτώση. Σε ορισμένες ανατολικές τελετές, οι σύζυγοι στεφανώνονται ως αναγνώριση της ανακτηθείσας βασιλικής αξιοπρέπειας της υιότητας τους.
Στο υπερ-κοσμικό κλίμα μας, που συναισθηματοποιεί τον γάμο και έχει μια καταναλωτική άποψη για τα παιδιά, τα οποία θεωρούνται αγαθά που παραγγέλνονται για μια βολική στιγμή, κατά προτίμηση παραγόμενα σύμφωνα με συγκεκριμένες προδιαγραφές, αυτή η υπερφυσική προοπτική είναι χρήσιμη. Υπενθυμίζει το γεγονός ότι ο γάμος δεν αφορά απλώς μια γυναίκα και έναν άνδρα. Ενσωματώνει τους δύο σε μια ζωντανή κοινωνία με τον Θεό· πράγματι, τους καθιερώνει μαζί ως εικόνα, ως ζωντανή εικόνα, της αγίας Εκκλησίας του Θεού.
Το να γνωρίζουν ότι ο Χριστός είναι συστατικά παρών στην ένωσή τους τους εμπνέει στο επίπονο έργο της εγκατάλειψης του πρώτου προσώπου ενικού υπέρ του πρώτου προσώπου πληθυντικού, ώστε να μην λένε πλέον «θέλω», αλλά «θέλουμε»· όχι «έχω», αλλά «έχουμε». Μπορεί να τους βοηθήσει να διαχειριστούν την ωμή δύναμη και τη βαθιά ευαλωτότητα του σεξ, ώστε να ενσωματώσουν καλά τόσο την ενωτική όσο και την αναπαραγωγική του διάσταση. Θα τους προετοιμάσει να υποδεχτούν τα παιδιά με ευλάβεια ως ευγενικά δώρα του Θεού.
Ένα παντρεμένο ζευγάρι χρειάζεται να στηρίζεται από μια κοινότητα. Είναι λάθος να θεωρούμε το ζευγάρι αύταρκες, αναμένοντας από αυτό να δημιουργήσει μόνο του όλους τους πόρους και την ευτυχία του: μια τέτοια άποψη απλώς εφαρμόζει τον κοσμικό ατομικισμό σε μια συλλογική μονάδα που θα κλονιστεί κάτω από το βάρος.
Εδώ η καθολική κοινότητα και η ενορία αναλαμβάνουν τον ρόλο τους, καλούμενες να προσφέρουν τη φροντίδα, την πρακτική βοήθεια, το χιούμορ και τις συμβουλές με συμπόνια που παλαιότερα μπορούσαν να προσφέρουν οι μεγαλύτερες οικογενειακές μονάδες, οι οποίες σήμερα έχουν σχεδόν εκλείψει.
ΣΤ. Οικογένειες σε Περίπλοκες Καταστάσεις
Μιλάμε για τη «χαρά και την ομορφιά» του γάμου. Κάνουμε καλά που το κάνουμε. Αυτές οι ιδιότητες αντιπροσωπεύουν πράγματι ένα ιδανικό. Ωστόσο, πρέπει επίσης να είμαστε προσεκτικοί και να αποφεύγουμε τις κοινοτοπίες.
Αρκεί να διαβάσουμε την «Άννα Καρένινα» ή να δούμε την ταινία του Μπέργκμαν «Σκηνές από έναν γάμο» για να διαπιστώσουμε ότι ένα παντρεμένο ζευγάρι μπορεί να μετατρέψει τη ζωή του άλλου σε κόλαση. Αυτό πρέπει επίσης να το έχουμε κατά νου.
Πριν από την ενδυσία των μοναχικών ενδυμάτων, ο υποψήφιος μοναχός διαβάζει συχνά από το βιβλίο του Σιράχ: «Παιδί μου, όταν έρθεις να υπηρετήσεις τον Κύριο, προετοιμάσου για δοκιμασίες». Οι αρραβωνιασμένοι θα μπορούσαν να κάνουν το ίδιο. Οι δοκιμασίες θα έρθουν.
Ο Πάπας Φραγκίσκος έγραψε για την «Evangelii gaudium», αλλά και για την «Amoris laetitia». Αυτή είναι μια ενδιαφέρουσα σημασιολογική διάκριση.
Η βασική έννοια της λατινικής ρίζας laet-, από την οποία προέρχονται οι λέξεις laetus και laetare, είναι η «ευτυχία». Ωστόσο, ήδη στην κλασική λατινική γλώσσα η ρίζα αυτή είχε μια αγρο-οικολογική έννοια που χρησιμοποιούνταν για να περιγράψει την «άνθηση» των φυτών και το «γόνιμο» έδαφος. Αυτό έχει νόημα. Η «ευτυχισμένη» βλάστηση αναπτύσσεται σε έδαφος που έχει καλλιεργηθεί ώστε να γίνει θρεπτικό. Έτσι, η ρίζα «laet–» θα μπορούσε επίσης να παράγει το ουσιαστικό «laetamen», «λίπασμα». Στην Αρχαιότητα, το λίπασμα ήταν συνώνυμο της κοπριάς, η οποία βρωμάει. Η «laetitia» της αγάπης προϋποθέτει ένα έδαφος καθαρισμένο από πέτρες, καλά οργωμένο και με επαρκή ποσότητα πλούσιας κοπριάς.
Το να τονίζουμε αυτό δεν σημαίνει ότι αφαιρούμε τη χαρά από το γάμο και την οικογένεια· σημαίνει ότι επιμένουμε ότι αυτή η χαρά θα πηγάζει από τον κόπο· και ότι αυτός ο κόπος είναι σκληρός, συχνά φαινομενικά μη ικανοποιητικός.
Η μοναστική και η έγγαμη ζωή προϋποθέτουν και αντανακλούν η μία την άλλη. Πιστεύω, και διαπιστώνω, ότι οι οικογένειες μπορούν να ωφεληθούν από την κληρονομική σοφία και εμπειρία της μοναστικής ζωής.
Οι μοναχοί ζουν σύμφωνα με έναν κανόνα που κατοχυρώνει τη συμφωνία της κοινής ζωής, καθιστώντας ρητό τον σκοπό και τον τελικό στόχο της. Όταν ο σύζυγος και η σύζυγος συμφωνούν ως προς τον τελικό σκοπό της οικογένειάς τους, θα είναι καλύτερα προετοιμασμένοι να αντιμετωπίσουν τα εμπόδια απ’ ό,τι αν δεν είχαν διατυπώσει την ένωσή τους ως αποστολή.
Αυτό ισχύει ιδιαίτερα αν ο κοινός τελικός σκοπός τους είναι υπερβατικός. Τότε θα αφήσουν τον Θεό να ενεργήσει μέσα τους. Θα βλέπουν τις δυσκολίες ως ευκαιρίες για μεταστροφή, για να βγουν έξω από το μουχλιασμένο κελί του εαυτού.
Οι μοναχοί και οι μοναχές αντιμετωπίζουν ρεαλιστικά τους αγώνες που σχετίζονται με την κλίση τους. Η πρώτη βιβλιογραφία του μοναχισμού, τα «Λόγια των Πατέρων της Ερήμου», αντιμετωπίζει κατά μέτωπο τις τυπικές μάχες. Τα «Λόγια» επιτρέπουν στους μοναχούς να αναζητήσουν τρόπους επίλυσης συγκεκριμένων ζητημάτων με τα οποία τυχαίνει να αγωνίζονται, κάτω από ρεαλιστικούς τίτλους όπως «Αποκατάσταση», «Υπομονή», «Λαγνεία», «Ανεκτικότητα».
Η πρακτική εφαρμογή αυτών των συμβουλών, μετά από 1.500 χρόνια, παραμένει εκπληκτική.
Θα έλεγα ότι θα μπορούσαμε να κερδίσουμε πολλά αν συντάσσαμε μια σύντομη, βασισμένη στην εμπειρία και εμπνευσμένη από την πίστη συλλογή των «Αποφθεγμάτων» για τις οικογένειες, που θα έδειχνε πώς οι δοκιμασίες μπορούν να αντιμετωπιστούν εποικοδομητικά υπό το διαφωτιστικό φως των εντολών του Χριστού και της αποτελεσματικής χάρης Του.
Όταν τα πράγματα είναι δύσκολα, περιορίζουμε την οπτική μας. Βλέπουμε μόνο τον παρόντα πόνο μας, όχι το μονοπάτι που μπορεί να εκτείνεται πέρα από αυτόν.
Ένα βασικό ποιμαντικό μέλημα σε τέτοιες καταστάσεις είναι να υπενθυμίσουμε τη γενικότερη εικόνα, επιτρέποντας σε όσους υποφέρουν να ανακαλύψουν την εν δυνάμει εποικοδομητική έννοια των προβλημάτων τους, η οποία μπορεί να συμβάλει στη μείωση του εγωισμού και στον εξαγνισμό της αγάπης. Ο γάμος, όχι λιγότερο από τη μοναστική ζωή, είναι σχολείο μεταστροφής.
Όσον αφορά τις «μη κανονικές» σχέσεις, διαπιστώνω ότι οι καθολικές μας κοινότητες συνήθως τις αντιμετωπίζουν με ωριμότητα και ευαισθησία. Μπορεί να είναι απελευθερωτικό για άτομα που βρίσκονται σε τέτοιες καταστάσεις να βρίσκονται σε ένα περιβάλλον όπου η «μη κανονικότητά» τους αναγνωρίζεται, χωρίς να σχετικοποιείται, και όπου ταυτόχρονα αγκαλιάζονται με χριστιανική φιλία, έχοντας τη δυνατότητα να συνεισφέρουν στην κοινότητα.
Σκέφτομαι το παράδειγμα πολλών πιστών που γνωρίζω, οι οποίοι, Κυριακή μετά Κυριακή, πλησιάζουν για ευλογία κατά τη διάρκεια της Θείας Κοινωνίας, γνωρίζοντας ότι δεν μπορούν να λάβουν το μυστήριο, αλλά εμπιστεύονται το έλεος του Θεού που ενεργεί μέσα στην Εκκλησία.
Το παράδειγμα της πιστότητάς τους συμβάλλει σημαντικά στην οικοδόμηση της χριστιανικής κοινότητας. Μαρτυρεί τον ζωτικό ρεαλισμό του μυστηρίου και την αρετή της ελπίδας. Η μακροχρόνια απομάκρυνση από τα μυστήρια μπορεί να προετοιμάσει μια χαρούμενη επιστροφή στην πατρίδα.
Ο Χριστός μας έδωσε τις αυστηρές εντολές Του για να μας εκπαιδεύσει και να μας απελευθερώσει από τον εαυτό μας, «ώστε να μην ζούμε πλέον για τον εαυτό μας, αλλά για Εκείνον που πέθανε και αναστήθηκε για μας» (Τέταρτη Ευχαριστιακή Προσευχή). Η πρόθεσή Του είναι να μας κάνει να ωριμάσουμε προς μια νέα, θεοποιημένη ζωή.
Αυτή η ζωή πρέπει πάντα να είναι ο στόχος που προτείνουμε στους ανθρώπους, όχι απλώς η ανθρώπινη επιβεβαίωση — αν και όλοι χρειαζόμαστε και λίγο από αυτό.
Ζ. Οι οικογένειες ως φορείς της αποστολής
Τι διαχωρίζει την κοσμοθεωρία του χριστιανού από εκείνη των εκκοσμικευμένων;
Η πεποίθηση ότι, μέσα από όλες τις περιπέτειες της ιστορίας, όλες τις αλλαγές που επιφέρουν οι εξελίξεις της φύσης και η εφευρετικότητα του ανθρώπου, η πιστότητα του Θεού προς την ανθρωπότητα, που δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα Του, είναι απόλυτη. Ό,τι άλλο και αν συμβεί, η αγάπη του Θεού, που αποκαλύφθηκε οριστικά στον Ιησού Χριστό, είναι βέβαιη. Είναι ο βράχος πάνω στον οποίο μπορεί να οικοδομηθεί μια ζωή, μια κοινωνία. Μπορεί να έρθουν καταιγίδες, μπορεί να φυσούν και να χτυπούν άνεμοι, αλλά αυτό το θεμέλιο παραμένει.
Η πρώτη αποστολή της οικογένειας είναι να μαρτυρεί αυτή τη σταθερή αγάπη. Γι’ αυτό η αδιάλυτη φύση του γάμου πρέπει να θεωρείται ως δώρο και υψηλό καθήκον, ως ψήφος εμπιστοσύνης εκ μέρους του Θεού (βλ. AL 62). Υποσχόμενοι να παραμείνουν πιστοί ο ένας στον άλλον μέχρι θανάτου, ο σύζυγος και η σύζυγος ενσαρκώνουν στην ιστορία την πραγματικότητα της αγάπης του Θεού.
Η ανθρώπινη φύση, πληγωμένη από την αμαρτία, χαρακτηρίζεται από εγωισμό και ασυδοσία: αναζητούμε το δικό μας όφελος και δεν διστάζουμε να το επιδιώξουμε σε πολλές κατευθύνσεις ταυτόχρονα. Μπορεί να απολαμβάνουμε μερικές συγκινήσεις με αυτόν τον τρόπο· αλλά είναι απίθανο να βρούμε ειρηνική ικανοποίηση. Συνεχίζουμε να λαχταρούμε μια μοναδική, καθοριστική αγάπη: υπάρχουν ενδείξεις γι’ αυτό στα δημοφιλή τραγούδια κάθε εποχής, ακόμη και σε εκείνα της δικής μας, γενικά άθεης εποχής.
Μια οικογένεια είναι, επομένως, ιεραποστολική πρωτίστως λόγω της πιστότητάς της. Αυτή τη στιγμή, που τόσες πολλές παραδοσιακές δομές κοινωνικής συνοχής καταρρέουν γύρω μας, αυτή η αποστολή είναι ζωτικής σημασίας.
Μια δεύτερη μορφή οικογενειακής αποστολής είναι η φιλοξενία. Ακριβώς όπως ένα μοναστήρι «δεν είναι ποτέ χωρίς επισκέπτες» (RB, 53) — δεν πρέπει να είναι ένας κλειστός σύλλογος προς αποκλειστικό όφελος των μελών του — έτσι και μια χριστιανική οικογένεια καλωσορίζει τους άλλους. «Ήμουν ξένος, και με υποδεχθήκατε». Μέσω μιας σοφής και υπεύθυνης δέσμευσης σε αυτό το ιδανικό, η ίδια η συνοχή της οικογένειας μπορεί να ενισχυθεί με πνεύμα υπηρεσίας και ευγένειας.
Μερικές φορές τίθεται το ερώτημα: πώς μπορούν οι οικογένειες να συμβάλουν στη διαμόρφωση των ιερέων; Όχι κυρίως συρρέοντας στο σεμινάριο οπλισμένοι με παρουσιάσεις PowerPoint για την οικογενειακή ζωή, αλλά προσκαλώντας τους σεμιναριστές, τους ιερείς (ποιος ξέρει, ίσως ακόμη και επισκόπους;) στη ζωή τους. Ο άγαμος ιερέας, πιστός στην κλήση του, υπενθυμίζει σε μια οικογένεια την υπερφυσική της διάσταση· η οικογένεια υπενθυμίζει στον ιερέα ότι η αγαμία του είναι για χάρη της γονιμότητας. Ακολουθεί αμοιβαίο, χαρούμενο όφελος.
Χρειάζεται μαρτυρία για τη γονιμότητα. Τα ποσοστά γεννήσεων πέφτουν κατακόρυφα παγκοσμίως. Το ανθρώπινο γένος δεν αναπαράγεται. Πριν από τριάντα χρόνια, οι κοινωνιολόγοι ανησυχούσαν για τον υπερπληθυσμό, κατακρίνωντας με σφοδρότητα τη καθολική διδασκαλία σχετικά με τον έλεγχο των γεννήσεων. Τώρα βλέπουμε ότι επικρατεί η αντίθετη τάση. Η σίγουρη επιθυμία για αναπαραγωγή εξασθενεί ραγδαία σε κάθε ήπειρο.
Ο καθολικός οικογενειακός προγραμματισμός, πλέον, πρέπει να επικεντρωθεί στο να δώσει τη δυνατότητα στις οικογένειες να πουν «ναι» στα παιδιά. Αυτό απαιτεί πρακτικά μέτρα: προσιτή παροχή στέγης, φροντίδας παιδιών και σχολείων — η αποστολή έχει μια πολιτική διάσταση. Αλλά πάνω απ’ όλα αφορά τη μεταστροφή των καρδιών.
Η επιθυμία να δημιουργήσει κανείς μια γόνιμη οικογένεια σήμερα είναι αντικουλτουρική, ισοδύναμη με το να θέλει κανείς να γίνει πανκ στη φρενήρη δεκαετία του 1970. Η Εκκλησία καλείται να υποστηρίξει αυτή την υγιή επανάσταση, επιτρέποντας στους νέους να επιλέξουν και να δεσμευτούν στη ζωή.
Φυσικά, κάθε προσπάθεια να μιλήσει κανείς για την οικογένεια ως ιεραποστολικό παράγοντα έρχεται αντιμέτωπη με ένα εξηγητικό δίλημμα.
Η στάση του Χριστού απέναντι στην οικογένεια μπορεί να είναι προκλητική. Καλεί τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη να απομακρυνθούν από τους οικογενειακούς τους δεσμούς, αφήνοντας τον φτωχό γέρο Ζεβεδαίο μπερδεμένο πίσω στη βάρκα του (Μάρκος 1,19-21). Η θεραπεία της πεθεράς του Πέτρου μας κάνει να αναρωτηθούμε τι απέγινε η κυρία Πέτρου όταν κλήθηκε ο Κηφάς (Μάρκος 1,30-31); Ανατριχιάζουμε με τα λόγια: «Όποιος αγαπά τον πατέρα ή τη μητέρα περισσότερο από εμένα, δεν είναι άξιος μου· όποιος αγαπά τον γιο ή την κόρη περισσότερο από εμένα, δεν είναι άξιος μου» (Ματθαίος 10,37).
Τέτοιες δηλώσεις δεν υποβαθμίζουν την αξία της οικογένειας· αλλά μας προτρέπουν να εξετάσουμε την οικογένεια υπό το πρίσμα της ριζοσπαστικής μαθητείας.
«Ζητήστε πρώτα τη βασιλεία των ουρανών!» (Ματθαίος 6,33).
Αυτή η αρχή ισχύει και για τις οικογένειες. Όταν εφαρμοστεί, μια οικογένεια μπορεί μυστικώς αλλά και εύλογα να εκδηλώσει αυτή τη βασιλεία.
Erik Varden
Επίσκοπος Τροντχάιμ της Νορβηγίας
Θεματολογικές ετικέτες