Θανάσης Ν. Παπαθανασίου
Σχόλιο στο βιβλίο του Vito Mancuso, Αγαπώ: Μικρή φιλοσοφία της αγάπης (μτφρ. Σοφία Μαρή), εκδ. Αρμός, Αθήνα 2026 (προφορική τοποθέτηση σε εκδήλωση του εκδότη, 24-10-2026).
Δεν θα επιχειρήσω να παρουσιάσω τα περιεχόμενα του βιβλίου (αυτό μπορεί να το κάνει κανείς εύκολα ανοίγοντάς το, να τα δει), αλλά λακωνικά να σημειώσω την απόκρισή μου, την ανάγνωσή μου του βιβλίου.
Κατά βάσιν δύο πράγματα αναδύθηκαν μέσα μου ως απόκριση στο βιβλίο. Και τα δύο σε ένα είδος διαισθητικού διαλόγου με τον συγγραφέα.
Το πρώτο πράγμα που αναδύθηκε μέσα μου είναι μία ωραία παρετυμολόγηση της λέξης αγάπη. Δηλαδή δεν είναι πραγματική ετυμολογία, δεν είναι πραγματική, αλλά έχει τόσο μεγάλη αλήθεια μέσα της! Λέει αυτή η παρετυμολόγηση ότι η λέξη αγαπώ βγαίνει από το άγαν παίω – χτυπάω δυνατά.
Αμέσως ο νους μας πάει στο ότι χτυπάω κάποιον άλλον. Και στέκει αυτό, αλλά πρωτίστως χτυπάω με αποφασιστικότητα πρώτα απ’ όλα την δική μου αυτάρκεια. Ή την δική μου ψευδαίσθηση αυτάρκειας και αυθυπαρξίας. Έχει χτύπημα και ρήξη.
Το δεύτερο που αναδύθηκε μέσα μου είναι μία περίφημη φράση που, αν δεν κάνω λάθος, την είχε διατυπώσει ο φιλόσοφος Γκαμπριέλ Μαρσέλ, αλλά την συναντάμε πολύ και στο προνομιακό πεδίο της πραγμάτευσης της αγάπης, δηλαδή στην θεολογία. Και είναι η φράση η οποία ουσιαστικά αποδίδει το μεδούλι της πίστης. Η φράση λέει: «Αγαπώ σημαίνει θέλω να είσαι αθάνατος».
Χωρίς αυτά τα δύο (χωρίς το χτύπημα της αυτάρκειάς μου και χωρίς την λαχτάρα αθανασίας) νιώθω ότι πολλά από όσα ονοματίζουμε αγάπη (είναι πάρα πάρα πολλά αυτά που ονοματίζουμε ως αγάπη) –συγχωρέστε με– αγάπη κυριολεκτική δεν είναι. Γούστο μπορεί να είναι. Μια βαθιά ανάσα πριν το ξεψύχισμά μας, μπορεί να είναι. Αλλά αγάπη πραγματικότερη απ’ το ξεψύχισμα, δεν είναι – αν δεν έχει (αυτή είναι η πεποίθηση και η άποψή μου και η πίστη μου) την λαχτάρα της αθανασίας.
Η βεντάλια που ανοίγει το βιβλίο είναι πραγματικά πελώρια. Πιάνει (ενδεικτικά το λέω) από την διυποκειμενική αγάπη [ουσιαστικά πρέπει να περάσουμε και στην κριτική του ουσιαστικού «σχέση» και του επιθέτου «σχεσιακός», γιατί και μια σχέση επιβολής, ένας συνδυασμός επιβολής και καταδυνάστευσης είναι μία σχέση, οπότε πρέπει να ορίσουμε για τι λογής σχέση μιλάμε], και ανοίγεται μέχρι, ας πούμε, την εξέταση της σχέσης αγάπης και φιλίας και θα ‘λεγα ότι μπορεί να φτάσει η ανάγνωση και μέχρι την διερώτηση για την πολιτική διάσταση της αγάπης, μέχρι και την επαναστατική κατά κυριολεξία διάσταση της αγάπης – ειδικά στους σημερινούς καιρούς όπου κινητήρια δύναμη έχει καταστεί η ωμή και θρασεία αποενοχοποίηση του μίσους.
Έτσι λοιπόν θα σταθώ πολύ λακωνικά και ενδεικτικά σε κάποιες πτυχώσεις, σε λιγοστές πτυχώσεις, μεροληπτικά, από τη βεντάλια του Μανκούζο, και θα το κάνω ζητώντας σας να σκεφτείτε τρυφερά και ευλαβικά τέσσερα τραγούδια από την καθημερινότητά μας. Αφορούν, κατά τη γνώμη μου, τον ακυρίευτο άλλον (τον άλλον που δεν υποτάσσεται σε αυτό που έχεις εσύ κατά νου), για την έκπληξη, για την ματαίωση και για την λαχτάρα αθανασίας.
1ο τραγούδι. Λόρκας δια στόματος Μητσιά: «Αβάσταχτο να σ’ αγαπώ έτσι όπως σ’ αγαπάω».
2ο τραγούδι. Μιχάλης Γκανάς δια στόματος Λαυρέντη Μαχαιρίτσα»: «Μικρός Τιτανικός».
3ο τραγούδι. Μιχάλης Μαρματάκης δια στόματος Λαυρέντη Μαχαιρίτσα: «Ο μ’ αγαπάς κι η σ’ αγαπώ».
Και 4ο τραγούδι, Λέοναρντ Κοέν δια στόματος Λέοναρντ Κοέν: «Dance me to the end of love».
Μια κουβέντα για το τελευταίο. Όπως σας είπα, μεροληπτικά. Για το τελευταίο που έχει αυτή την γλυκιά προστακτική: Dance me…
Νομίζω πως είναι λάθος, η φράση to the end of love να μεταφράζεται: ως το τέλος της αγάπης. Νομίζω ότι η πρεπούμενη μετάφρασή του είναι: ως τις εσχατιές της αγάπης. Είναι η ίδια έκφραση που συναντάμε στις Πράξεις των Αποστόλων: έως εσχάτου της γης: πορεία στην πληρότητα της γης. Πορεία στην πληρότητα της ζωής. Εδώ: στα μήκη και τα πλάτη της αγάπης, στην πληρότητα της αγάπης.
Ο Μανκούζο ψηλαφεί και εσχατιές και πορείες. Από την εσχατιά μου στην εσχατιά σου, διανύεται απόσταση, και αυτό έχει και χαρά και κόπο και ρίσκο και κόστος. Να προσφέρεις όχι κάτι, αλλά εαυτόν. Και (εδώ σε θέλω κάβουρα) να μένει εκκρεμής και ελεύθερη η αποδοχή ή το προσπέρασμά σου.
Θυμάμαι τον «Γλάρο» του Τσέχωφ:
«Αν χρειαστείς κάποτε τη ζωή μου, εδώ είναι, έλα και πάρ’ την»*.
Εύχομαι λοιπόν να είναι καλοτάξιδο το βιβλίο, αλλά να έχουνε καλό ταξίδι και οι ιδιαίτερες αναγνώσεις του.
…………………….
* ΣΗΜ. Ο Τριγκόριν στον «Γλάρο» (μτφρ. Ερρίκος Μπελιές), εκδ. Ύψιλον / Βιβλία, Αθήνα 2003, σ. 121.
Θεματολογικές ετικέτες