Ο ουρανός απόψε
κατέβηκε δυο τρία σκαλιά πιο κάτω
από τον εαυτό του
Κ. Δημουλά
Και η Καίτη Χιωτέλλη ανέβηκε δυο τρία σκαλιά πάνω από τον εαυτό της για να μας δωρίσει τις δυο ποιητικές της συλλογές ( Ανατολικοί Δρόμοι 1961 και Επιστρέφουν 2018) που επανεκδίδονται σε αυτόν τον τόμο με τίτλο Ποιήματα 1961-2018 με μέριμνα του π. Θεοδοσίου Μαρτζούχου. Και συνεχίζουμε με τη γλώσσα της ποίησης και με ‘ένα σχετικά έναστρο ενδιαφέρον/ έσκυψε ν’ αντιληφθεί/ τι είναι αυτό που του κατήγγειλε η Απόγνωση…/’Αχ Απόγνωση / εσύ η πιο ανθεκτική απ’ όλες τις λύπες/ εσύ που σπάνια ελεείς την παρηγορία…/καλά καλά ούτε συ Απόγνωση/ δεν ξέρεις τι σημαίνει άνθρωπος/ κι ας τον αγάπησες τόσο/ ως τον ουρανό. Τι οδήγησε την Κ. Χιωτέλλη να γράψει τις παραπάνω συλλογές δεν γνωρίζουμε , σίγουρα πάντως όχι η απόγνωση. Ή μήπως αυτή ακριβώς (η απόγνωση) οδήγησε την ποιήτρια να υπηρετήσει την ποιητική τέχνη, γιατί καθοδηγούμενη από την ευαισθησία της ήθελε να αποτυπώσει στο χαρτί την απόγνωση και τα αδιέξοδο των ανθρώπων και όχι μόνο αυτά. Η ποίηση της διδάσκει γλώσσα, ήθος, μέτρο, ρυθμό, αυτοσυγκράτηση, λιτότητα. Είναι γι’ αυτήν η ουσία της ζωής και πάνω απ’ όλα απόλυτη υπαρξιακή ανάγκη.
Στους Ανατολικούς Δρόμους ( σελ. 9) ο προσανατολισμός της είναι ο ίδιος με αυτόν των εκκλησιών. Μάλιστα τονίζει ότι αυτό είναι μονόδρομος για τον άνθρωπο / αναγνώστη: για σένα μόνο οι δρόμοι οι ανατολικοί. Επίσης γίνεται εμφανής η αυστηρή γεωμετρία της τέχνης της, που προσομοιάζεται με την διδακτική απλότητα του Καβάφη, μάλιστα βλέπουμε επιρροή από την Ιθάκη του Αλεξανδρινού ποιητή και στο ποίημα της Φυγή (σ. 17). Στο Επάγγελμα του Πατρός (σ. 10) μια καθαρότητα νοημάτων , σχεδόν παιδική, αναδύεται μουσικά μέσα από τις ομοιοκαταληξίες. Στον Άσωτο ( σ. 11) η οδοιπορία είναι αυτό που τονίζει Στου δρόμου είσαι μονάχα στην αρχή κι έχεις μια μακρινή οδοιπορία. Στίχοι κρυπτικοί, που αναγκάζουν τον αναγνώστη να σταματήσει σε μια προσπάθεια κατανόησης. Παπαδιαμαντικές σκηνές εκτυλίσσονται μπροστά στα μάτια μας καθώς διαβάζουμε τα Χριστούγεννα στη γειτονιά ( σ. 19-20) Στο νάρθηκα ψηλά στην εκκλησιά η κυρά – Λένη, η κόρη του μανάβη κι η Μάρθα, η κυρά του παπουτσή κι η Ρήνα, η γερόντισσα η κουτσή κι όποια καλοκυρά της γειτονιάς έρχεται τη συγχώρεση να λάβει χρονιάρα μέρα για να μεταλάβει. Και πιο κάτω στο Πάσχα Καινόν (σ.22) τονίζει ότι το Πάσχα είναι μια πορεία ..Στον Χωματόδρομο (σ. 26) υπάρχει έντονα η νοσταλγία για έναν κόσμο που χάνεται για μια Ελλάδα που χάνεται, για χάρη της προόδου. Γκρέμισαν το μικρό μου ψιλικατζίδικο που παίρναμε το τετραχάρακο τετράδιο και αργότερα το μελανοδοχείο Φυσικά εγώ απ’ την αρχή διαφώνησα όμως οι αρμόδιοι φαίνεται λέξη δεν κατάλαβαν από τα σοβαρά μου επιχειρήματα Κι ασφαλτόστρωσαν τον παλιό μου χωματόδρομο και θάψανε τις παιδικές μου αναμνήσεις. Στον Πονηρό δούλο (σ. 42) τονίζει ότι η Αγάπη αν δεν είναι μοίρασμα τότε είναι νεκρή και θαμμένη για να φτάσω το μοναδικό μου τάλαντο να θάψω την αγάπη. Στο Ελεγείο (σ.49-50) μας ταρακουνά ο στίχος Κι εσύ είχες την άκαμπτη αταραξία ενός αποφασιστικού ανθρώπου και περνά παρακάτω σε μια παρατήρηση με θεολογικές προεκτάσεις όσον αφορά το χώμα Αργά καθώς φεύγαμε άρχισα να εκτιμώ το χώμα που το πατάμε κάθε μέρα τόσο αλόγιστα. Και στο Finale (σ.51) υπερτονίζει την δύναμη της ποίησης Εσύ θα ζεις παντοτινά μέσα στο ποίημα και συνεχίζει νομίζω η αποστολή σου τελείωσε έγραψα για σένα ένα ποίημα. Στα σύρματα του Ο.Τ.Ε. ξαναβλέπουμε καβαφικές επιρροές στο τρόπο της αφήγησης. Στα ποιήματα Ένα βράδυ (σ. 54) και Πρωινό στην Εξοχή (σ. 63) παρατηρούμε έντονα ένα άκρατο θρησκευτικό λυρισμό Με της γης τους ανθούς στολιστήκαμε και σε κάποιο φτωχό ναι- Δημήτρη απαλά σιγοψάλαμε Φως ιλαρόν και όταν βγήκε το πρώτο αστέρι απόρησε και τότε εμείς σωπάσαμε κι αφήσαμε τα χαμομήλια να προσευχηθούνε.
Η μεταγενέστερη συλλογή εγκαταλείπει ακόμη και την όποια γοητευτική δυσκολία των προηγούμενων ερμητικών στίχων ( που απαιτούν ανάλυση ) , για να αφεθεί στην ευθύτητα της άμεσης επικοινωνίας με πρόσωπα κάθε ηλικίας και κοινωνικής θέσης : παιδιά, καθημερινούς ανθρώπους και διανοούμενους, φέρνοντας στη σκέψη μας στίχους του Γ. Ρίτσου από τη συλλογή «Καπνισμένο τσουκάλι» Και να αδελφέ μου, που μάθαμε να κουβεντιάζουμε ήσυχα και κι απλά. Την δεύτερη ποιητική της συλλογή που περιλαμβάνει ο τόμος με το τίτλο Επιστρέφουν 2018 την χαρακτηρίζει μια πολυάνθρωπη γραφή. Ένα μωσαϊκό προσώπων αναδύεται σε διαδρομές μέσα στην ιστορία. Το διαλογικό στοιχείο προδίδει οικειότητα και σχέσεις αγαπητικές. Ποίηση που ιδρύει σχέσεις, διδάσκει, προτρέπει ενίοτε επιπλήττει. Δεν κολακεύει, συχνά υιοθετεί επικριτικό τόνο, πάντοτε όμως η αγάπη υπερκαλύπτει την αυστηρή διάθεση. Οι κυράδες της γειτονιάς με τα ελαττώματα και τα ηθικά τους ολισθήματα υψώνονται σχεδόν ισότιμες με βιβλικά πρόσωπα Η Μάρθα , η γυναίκα του τσαγκάρη. Βαθμιαία, η περιήγηση στα lacrimae rerum, π.χ. Προσευχή, όπου ειδυλλιακά βιβλικά τοπία αντιπαρατίθενται στην σκληρή εκδοχή του σύγχρονου κόσμου, πάντα εν αναμονή θείας απάντησης : Κύριε … αποκρίσου
Η απαισιόδοξη προοπτική υποχωρεί (Πάσχα Καινόν), η πνιγμονή από την βιομέριμνα (Άδεια), το πένθος για την απώλεια της παιδικότητας (Χωματόδρομος), οι πόθοι που πεθαίνουν (Τριλογία), με κορύφωση το Ελεγείο [κατά τη γνώμη μου άρτιο].
Η ατμόσφαιρα αλλάζει όταν ανελίσσεται ελεύθερος στην ποιητική της ωρίμανση μια λυρική θεολογία, ένας βαθιά θρησκευτικός λυρισμός που τραγουδάει η ζωή (Άνοιξη), κι αφήνονται τα χαμομήλια να προσευχηθούνε (Πρωινό στην εξοχή).
Εφεξής, σαν ηλιοτρόπιο η ποίηση αφήνεται να ακολουθήσει την πορεία του φωτός σε ισημερίες και ηλιοστάσια παράλληλα με τον κύκλο του εορτολογίου της εκκλησίας, με ημερολογιακές διαδρομές σε μήνες, γιορτές,εποχές.
Στο ποίημα δεν έχει τίποτα τελειώσει (σ.101) τονίζεται η πορεία και ο συνεχής δρόμος δεν έχει τίποτα τελειώσει στη ζωή μου όλα είναι αρχές σαν προσευχές χωρίς αμήν και δρόμος χωρίς τέρμα και σταθμός .Στον Ανοιξιάτη άνεμο (σ. 109) επιστρέφει στον θρησκευτικό λυρισμό της. Τέλος στην Ελεγεία (σ. 220) βλέπουμε την αγωνία της και την μέριμνά της για ένα καλύτερο αύριο για τους νέους. Δεν πολεμήσαμε εμείς για τα δικά μας δικαιώματα μα για το αύριο για τις επόμενες γενιές.
Μια από τις εικόνες που δημιουργούνται στον αναγνώστη κρατώντας στα χέρια το τόμο, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ιωλκός είναι η φύση σε συνδυασμό με την ανθρώπινη ύπαρξη . Η φύση με λίγα πεσμένα ανθάκια, γιασεμιά φύλλα και κλαδιά ελιάς, αλλά και ο άνθρωπος μέσα από υπαινιγμούς της παρουσίας του (άρτος, λάδι, κρασί και λεπτά μελλισσοκέρια ως προσφορά για αυτήν και την άλλη ζωή) γεμίζουν το υπαρξιακό κενό του σύγχρονου ανθρώπου. Τα ποιήματα της σε οδηγούν προς μια σχισμή φωτός. Όλη της η ποίηση, νομίζω, είναι πορεία αυτογνωσίας, δηλαδή μια διαρκής αναζήτηση ενός υπαρξιακού νοήματος. Η ποιητική της τέχνη δεν ασχολείται μόνο με την τρέχουσα πραγματικότητα αλλά με την αιωνιότητα. Το χάρισμα που της δόθηκε το εξέλαβε ως ευθύνη. Ο διάλογος που αναπτύσσει ο αναγνώστης με το έργο της οδηγεί στην αγάπη, η οποία καταφέρνει να απομακρύνει το σκοτάδι, τον υπαρξιακό φόβο του θανάτου και να οδηγήσει στο φως.
Όμως κανένας δεν σώζεται μόνος του το αίσθημα της κοινότητας υπερτονίζεται. Ο ανθρώπινος πόνος γίνεται και δικός της και η ποίηση της καντηλάκι για το σκοτάδι του κόσμου. Η ποίηση για την Κ. Χιωτέλλη είναι ένα φωτεινό παραπέτασμα στο χάος του κόσμου. Η τέχνη της δεν είναι διασκέδαση, αλλά μια προσπάθεια αναγωγής μήπως και αγγίξουμε την αθανασία. Η ποίηση της χτυπάει στην καρδιά, δεν είναι μόνο επικοινωνία, αλλά κοινωνία. Είναι μια γέφυρα προς κάτι υπερβατικό. Είναι μια μυητική πορεία που οδηγεί στο υψηλό. Είναι βιωματική ποίηση τσαλαβουτά η ίδια μέσα στο σκοτάδι, προσπαθεί με κόπο και μόχθο να το γρατζουνίσει και να βρει μια χαραμάδα φως. Αναμφίβολα υιοθετεί αυτό που λέει ο Άγγλος λυρικός ποιητής της δεύτερης γενιάς των Ρομαντικών Τζον Κητς(1795-1821) Η ομορφιά είναι αλήθεια και η αλήθεια ομορφιά. Η ευαισθησία της είναι στο ίδιο μήκος κύματος με τον παραπάνω ποιητή που πέθανε στη Ρώμη και στο τάφο του χαράχτηκε η φράση Εδώ κείται κάποιος που τ’ όνομα του ήταν γραμμένο στο νερό.
Η αντίστιξη ανάμεσα στην κοινωνικότητα και τη μοναχικότητα προσφέρεται για ενδοσκόπηση. Το Πάσχα βιώνεται σαν γιορτή με ταπεινή μοναξιά , είτε με την μετάβαση από το σκοτάδι στο φως .
Ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης στο έργο του ο πεθαμένος και η Ανάσταση γράφει όρθιος παλεύω, σκουντώ με τον ώμο μου γυρεύονταςν’ απομακρύνω το σκοτάδι. Θέλω ένα πέρασμα όχι μονάχα για τον εαυτό μου., ιδιωτικό. Μέσα μου, όπως κάτω από μια πέτρα, ακούς το νερό υπόγειου ποταμού,. Ακούγω ομιλία, ιστορίες, τη ζωή όλων των ανθρώπων μαζί. Αυτές τις ιστορίες όλων των ανθρώπων μαζί ακούει και η Χιωτέλλη και τις μεταπλάθει σε ποίηση.
Η ποίηση της όσο και να μας φαίνεται παράξενο έχει κοινά σημεία πάνω σε θρησκευτικά θέματα με την ποίηση του Ντίνου Χριστιανόπουλου. Η διδασκαλία του ευαγγελίου και για τους δύο συνοψίζεται στην έννοια του δοσίματος, της ολοκληρωτικής και άνευ όρων και ορίων ένσαρκης αγάπης και η ιερότητα συνίσταται στην ακακία, στην απουσία του δόλου, στην σταθερή ταπείνωση της ύπαρξης.
Οι δημιουργίες της παραβιάζουν τις νόρμες του χρόνου, ανοίγονται σε κόσμους που αιωρούνται ή μετεωρίζονται. Η τέχνη της εναντιώνεται στην φθορά και δημιουργεί μύχιους διαλόγους με το αθάνατο. Η δουλειά της αυτή είναι εξομολόγηση στον καθρέφτη,είναι μια πάλη που κατέληξε σε μια θαυμάσια χορογραφία λέξεων που ξαποσταίνουν στους λειμώνες τ’ουρανού. Αυτό που πετυχαίνει με τα έργα της, είναι να μας αφήνει μια γεύση γύρης στον ουρανίσκο μας. Δεν είναι λίγο σ’αυτούς τους πικρόχολους καιρούς που διανύουμε. Η Κ.Χ. έχει το χάρισμα και την τύχη να είναι από τους ελάχιστους που βλέπει, αλλά αυτό που κάνει την διαφορά είναι, ότι επιθυμεί να κάνει και εμάς κοινωνούς αυτής της όρασης, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις και τις συνθήκες να δούμε την τέχνη με άλλα μάτια. Γιατί όπως λέει και ο Ελύτης η τέχνη αρχίζει από εκεί που την τελευταία λέξη δεν την έχει ο θάνατος. Οι συνθέσεις της είναι προσευχές μυστικές, άνθη μοναξιάς και εσωτερικής έντασης εικόνες που προορίζονται για παρηγορία ψυχής. Η συνάντηση με το έργο της βοηθάει τον άνθρωπο να καθαρίσει το βλέμμα του.
Ο ερχομός της άνοιξης είναι τώρα χυμένος στον αέρα. Αν κλείσεις τα μάτια, θ’ακούσεις στ’αυτιά σου το κοντοζύγωμά της,τάγμα από πεταλούδες αόρατες που παφλάζουν μυστικά φτεροκοπώντας, και το χνώτο τους μυρίζει πασχαλιά. Στα ποιήματα της γύρω από τα πάθη και την ανάσταση ενσωματώνει όπως και η ομότεχνη της Κική Δημουλά θραύσματα από τα ιερά κείμενα συνθέτοντας ένα πολυδιάστατο ψηφιδωτό που οριοθετεί ποιητικά την επαναληπτική καμπύλη διαδρομή προς την Σταύρωση και την Ανάσταση του Χριστού.Οι αναγνώστες πρέπει να βρίσκονται σε ετοιμότητα, γιατί προσφέρει την ποίηση της σαν ψίθυρο στον κόσμο. Μέσα στο άρωμα των ανθέων του επιταφίου και υπό τον ήχο των ψαλμών εύχομαι ο καθένας να συναντήσει τους δικούς του συνοδοιπόρους, γιατί η ποίηση της στους σύγχρονους καιρούς γίνεται ένα αλλότροπο ευαγγέλιο για τις μικρές και τις μεγάλες εβδομάδες των παθών μας.
Ιωάννης Β. Φριλίγκος
Δρ. Βυζαντινής Αρχαιολογίαςκαι Τέχνης