C.S. LEWIS
Αυτή η φοβερή ανάγκη να σε έχουν ανάγκη συχνά βρίσκει διέξοδο στη φροντίδα ενός ζώου. Το να μάθουμε ότι κάποιος «αγαπάει τα ζώα» μας λέει ελάχιστα μέχρι να μάθουμε με τι τρόπο τα αγαπάει. Γιατί υπάρχουν δύο τρόποι. Από τη μια το ανώτερο και εξημερωμένο ζώο είναι, ούτως ειπείν, μια «γέφυρα» ανάμεσα σε εμάς και την υπόλοιπη φύση. Όλοι μας κάποιες φορές νιώθουμε επώδυνα την ανθρώπινη απομόνωσή μας από τον κόσμο των μη ανθρώπινων – την ατροφία του ενστίκτου που συνεπάγεται η εξυπνάδα μας, την υπερβολική αμηχανία μας, τις αμέτρητες περιπλοκές της συνθήκης μας, την ανικανότητά μας να ζούμε στο παρόν.
Μακάρι να μπορούσαμε να τα ξεφορτωθούμε όλα αυτά. Δεν πρέπει –και συμβαίνει να μην μπορούμε– να γίνουμε ζώα. Αλλά μπορούμε να ζήσουμε μαζί με ένα ζώο. Είναι αρκετά προσωπικό ώστε να δώσει στη λέξη «μαζί» πραγματικό νόημα αλλά παραμένει σε μεγάλο βαθμό ένα ασυνείδητο μάτσο βιολογικών παρορμήσεων. Πατάει με τρία πόδια στον κόσμο της φύσης και με ένα στον δικό μας. Είναι ένας σύνδεσμος, ένας πρεσβευτής. Ποιος δεν θα ήθελε, όπως το έθετε ο Μποζανκέ, «να έχει έναν εκπρόσωπο στο δικαστήριο του Πάνα;». Ο άνθρωπος με τον σκύλο γεμίζει ένα κενό στο σύμπαν. Αλλά, φυσικά, τα ζώα συχνά χρησιμοποιούνται με χειρότερο τρόπο. Αν έχεις ανάγκη να σε έχουν ανάγκη και αν η οικογένειά σου, πολύ ορθώς, αρνείται να σε έχει ανάγκη, ένα κατοικίδιο είναι το προφανές υποκατάστατο. Μπορείς να το έχεις σε όλη του τη ζωή στην ανάγκη σου. Μπορείς να το κρατήσεις μόνιμα σαν παιδάκι, να το καθηλώσεις σε μόνιμη αναπηρία, αποκομμένο από κάθε γνήσια ευημερία της ζωής ενός ζώου και να το αποζημιώνεις γι’ αυτό δημιουργώντας ανάγκες για αμέτρητα χατίρια που μόνο εσύ μπορείς να κάνεις. Το δύστυχο πλάσμα γίνεται λοιπόν πολύ χρήσιμο για το υπόλοιπο σπιτικό. Είσαι πολύ απασχολημένος να κακομαθαίνεις το σκυλί για να κακομάθεις αυτούς. Τα σκυλιά είναι καλύτερα γι’ αυτόν τον σκοπό από τις γάτες. Ένας πίθηκος, μου λένε, ότι είναι ιδανικός. Επίσης είναι πιο αληθοφανής. Σίγουρα είναι μεγάλη ατυχία για το ζώο, εκείνο όμως μάλλον δεν μπορεί να καταλάβει πλήρως το κακό που του έκανες. Κι αν καταλάβαινε, δεν θα το μάθαινες. Ακόμα καλύτερα λοιπόν. Ο πιο καταπιεσμένος άνθρωπος, αν φτάσει στο μη παρέκει, μπορεί μια μέρα να γυρίσει και να ξεφουρνίσει μια τρομερή αλήθεια. Τα ζώα δεν μιλάνε.
Όσοι λένε «Όσο περισσότερο γνωρίζω τους ανθρώπους, τόσο περισσότερο συμπαθώ τα σκυλιά» –όσοι βρίσκουν στα ζώα μια ανακούφιση από τις απαιτήσεις της ανθρώπινης συντροφιάς– καλά θα κάνουν να εξετάσουν τους πραγματικούς τους λόγους.
Ελπίζω ότι δεν με παρεξηγήσατε. Αν αυτό το κεφάλαιο κάνει κάποιον να αμφιβάλει ότι η έλλειψη «φυσικής στοργής» είναι ακραία αχρειότητα, θα έχω αποτύχει. Ούτε αμφισβητώ ότι στη στοργή οφείλονται τα εννέα δέκατα οποιασδήποτε σταθερής και ανθεκτικής ευτυχίας υπάρχει στη φυσική ζωή μας. Θα αισθανθώ λοιπόν κάποια κατανόηση για όσους σχολιάσουν τις τελευταίες σελίδες λέγοντας κάτι του στυλ «Φυσικά. Φυσικά. Συμβαίνουν αυτά. Εγωιστές ή νευρωτικοί άνθρωποι μπορούν να στρεβλώσουν τα πάντα, ακόμα και την αγάπη, σε κάποια μιζέρια ή εκμετάλλευση. Αλλά γιατί να τονίζουμε αυτές τις ακραίες περιπτώσεις; Λίγη κοινή λογική και λίγο πάρε δώσε δεν αφήνουν να συμβούν αυτά σε αξιοπρεπείς ανθρώπους». Νομίζω όμως πως αυτό το σχόλιο χρειάζεται το ίδιο σχολιασμό.
Πρώτον, ως προς το νευρωτικοί. Δεν πιστεύω ότι θα δούμε τα πράγματα πιο καθαρά αν θεωρήσουμε όλες αυτές τις επιβλαβείς καταστάσεις στοργής ως παθολογικές. Σίγουρα υπάρχουν πολύ παθολογικές καταστάσεις που καθιστούν αφύσικα δύσκολο ή ακόμα και επικίνδυνο για κάποιους ανθρώπους να αντισταθούν στον πειρασμό τέτοιων καταστάσεων. Αυτοί οι άνθρωποι πρέπει οπωσδήποτε να πάνε στον γιατρό. Αλλά πιστεύω ότι όποιος είναι ειλικρινής με τον εαυτό του θα παραδεχτεί ότι έχει νιώσει αυτούς τους πειρασμούς. Δεν είναι ασθένεια. Ή αν είναι, το όνομα της ασθένειας είναι «άνθρωπος σε πτώση». Για τους συνηθισμένους ανθρώπους το να υποκύψουν σε αυτούς –και ποιος δεν υποκύπτει καμία φορά– δεν είναι ασθένεια, αλλά αμαρτία. Σε αυτή την περίπτωση, θα μας βοηθήσει περισσότερο η πνευματική καθοδήγηση από την ιατρική θεραπεία. Η ιατρική πασχίζει να αποκαταστήσει τη «φυσική» δομή της «φυσιολογικής» λειτουργίας. Αλλά η απληστία, ο εγωισμός, η αυταπάτη και η αυτολύπηση, δεν είναι αφύσικες καταστάσεις με την ίδια έννοια που είναι ο αστιγματισμός ή η νεφρόπτωση. Γιατί, ποιος, για όνομα του Θεού, θα περιέγραφε ως φυσικό ή φυσιολογικό τον άνθρωπο από τον οποίο αυτά τα ελαττώματα απουσίαζαν τελείως; «Φυσικός» με μια τελείως διαφορετική έννοια. Προαιώνια φυσικός, μη έκπτωτος. Έχουμε δει μόνο έναν τέτοιον Άνθρωπο. Και δεν ήταν καθόλου σαν την εικόνα που δίνει ένας ψυχολόγος: ο ενταγμένος, ισορροπημένος, προσαρμοσμένος, ευτυχής στον γάμο του, εργαζόμενος δημοφιλής πολίτης. Δεν μπορείς να είσαι πολύ καλά «προσαρμοσμένος» στον κόσμο σου αν αυτός ο κόσμος λέει ότι είσαι «δαιμονισμένος»1 και στο τέλος σε καρφώνει γυμνό σε έναν ξύλινο πάσσαλο.
Κατά δεύτερον όμως, το σχόλιο, με τον τρόπο του, «ομολογεί» αυτό που προσπαθώ να πω. Η στοργή δημιουργεί ευτυχία αν και μόνο αν υπάρχει μια κοινή αίσθηση πάρε δώσε και «αξιοπρέπειας». Με άλλα λόγια, μόνο αν υπάρχει και κάτι άλλο παραπάνω και πέρα από τη στοργή. Το συναίσθημα από μόνο του δεν είναι αρκετό. Χρειάζεσαι «κοινή λογική», δηλαδή, λόγο. Χρειάζεσαι «πάρε δώσε», δηλαδή δικαιοσύνη, να ζωντανεύει την απλή στοργή όταν ξεθωριάζει και να τη συγκρατεί όταν ξεχνά ή αψηφά την τέχνη της αγάπης. Χρειάζεσαι «αξιοπρέπεια». Αυτό σημαίνει καλοσύνη, υπομονή, αυταπάρνηση, ταπεινότητα και τη συνεχή παρέμβαση μιας πολύ ανώτερης αγάπης από αυτή που μπορεί να είναι ποτέ η στοργή. Αυτό είναι το νόημα. Αν προσπαθήσουμε να αφήσουμε τη στοργή στην ησυχία της, η στοργή θα γίνει δυσάρεστη.
(Από το βιβλίο του C.S. Lewis, Τέσσερις Αγάπες, Ιωνάς 2022, σ. 73-77)
Θεματολογικές ετικέτες