Fr Jacques Phillipe
Θα ήθελα να αρχίσω με ένα χωρίο από την πρώτη επιστολή του Πέτρου, που διαβάζουμε αυτές τις ημέρες: «Αγαπήστε ειλικρινά ο ένας τον άλλο· η αγάπη σας να είναι ολόψυχη και να βγαίνει από καθαρή καρδιά. Μην ξεχνάτε ότι έχετε ξαναγεννηθεί από έναν Πατέρα που δεν είναι θνητός, αλλά αθάνατος, δια του λόγου του που είναι ζωντανός και αιώνιος».
Ίσως, λοιπόν, αυτή είναι μια χάρη που μπορούμε να ζητήσουμε σήμερα: να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να αναγεννηθεί διά του λόγου του Θεού, του ζώντος λόγου του Θεού, ώστε να μπορούμε να αγαπάμε ο ένας τον άλλον με καθαρή καρδιά.
Θα ήθελα να προσφέρω μια απλή σκέψη σχετικά με την καθαρότητα της καρδιάς, για να μας ενθαρρύνω να δεχθούμε αυτή τη χάρη από τον Θεό.
Πρώτη παρατήρηση: η καθαρότητα της αγάπης, προτού ακόμη να είναι μια ανθρώπινη ιδιότητα που καλούμαστε να ζήσουμε, είναι πρωτίστως ιδιότητα του ίδιου του Θεού. Ο Θεός μάς αγαπά με μια απίστευτη αγάπη, πολύ καθαρή, πολύ βαθιά, με πολύ σεβασμό. Και είναι μεγάλη χάρη να κατανοήσουμε πόσο καθαρή και όμορφη είναι η αγάπη που έχει ο Θεός για τον καθένα και την καθεμιά μας.
Ακούσαμε επίσης τον πέμπτο μακαρισμό στο πέμπτο κεφάλαιο του κατά Ματθαίον: «Μακάριοι όσοι έχουν καθαρή καρδιά, γιατί αυτοί θα δουν το πρόσωπο του Θεού».
Η καθαρότητα της καρδιάς, την οποία πρέπει να ζητούμε, έχει πολύ όμορφες συνέπειες: να δούμε τον Θεό. Αλλά και ο Παύλος, στην επιστολή προς Τίτον, λέει αυτά τα ωραία λόγια: «Για τους καθαρούς όλα είναι καθαρά». Για τους καθαρούς όλα είναι καθαρά. Η καθαρότητα της καρδιάς φωτίζει την ύπαρξη και μεταμορφώνει τον τρόπο που βλέπουμε τη ζωή. Η καθαρότητα ή η ακαθαρσία δεν βρίσκονται στα πράγματα καθευατά, αλλά στον τρόπο που τα βλέπουμε και στον τρόπο που τα χρησιμοποιούμε.
Και όταν η καρδιά είναι καθαρή, μπορούμε να υποφέρουμε εξαιτίας του κακού, αλλά δεν μπορούμε πλέον να μολυνθούμε από το κακό που ίσως αντιμετωπίζουμε στη ζωή μας.
Θα ήθελα επίσης να παραθέσω λόγια του αγίου Ιωάννη του Σταυρού, ο οποίος λέει:
«Η μικρότερη πράξη καθαρής αγάπης είναι πιο πολύτιμη στα μάτια του Θεού και πιο ωφέλιμη για την Εκκλησία και για την ίδια την ψυχή από όλα τα άλλα έργα μαζί».
Έτσι, η καθαρότητα της καρδιάς, η καθαρότητα της αγάπης, καθορίζει την καρποφορία της ζωής μας. Αυτό που κάνει τη ζωή μας καρποφόρα δεν είναι η ποσότητα των πραγμάτων που κάνουμε, αλλά η καθαρότητα της αγάπης με την οποία κάνουμε αυτό που έχουμε να κάνουμε.
Υπάρχει λοιπόν μια όμορφη υπόσχεση στον έκτο μακαρισμό: η υπόσχεση να δούμε τον Θεό — όχι μόνο στον παράδεισο, στη βασιλεία, αλλά και να δούμε την παρουσία και τη δράση του Θεού στη ζωή μας ήδη από τώρα.
Δεν είναι πάντοτε εύκολο για εμάς να διακρίνουμε την παρουσία και τη δράση του Θεού, αλλά νομίζω ότι πολύ συχνά ο Θεός είναι παρών και εμείς δεν το βλέπουμε, επειδή είμαστε ως ένα σημείο τυφλοί. Έχουμε, θα έλεγα, καταρράκτη. Εγχειρίστηκα πριν από δύο μήνες και τώρα βλέπω πολύ πιο καθαρά. Είναι χαρά να βλέπω τα πρόσωπά σας καθαρά!
Κάποιες φορές νομίζω ότι το πρόβλημα δεν είναι ο Θεός, το πρόβλημα είναι η καρδιά μας. Δεν είναι αρκετά καθαρή για να δει και να διακρίνει την παρουσία του Θεού. Είμαστε τυφλωμένοι από τον εγωισμό μας κάποιες φορές.
Ο Ιησούς, όταν μιλά για την καθαρότητα της καρδιάς, μας προσκαλεί να την κατανοήσουμε όχι ως τελετουργική καθαρότητα, δηλαδή ως εξωτερικό νόμο, όπως οι Φαρισαίοι που ήταν πολύ προσκολλημένοι σε αυτά, αλλά να προσπαθήσουμε να διακρίνουμε τι υπάρχει στα βάθη της καρδιάς μας.
Ο Ιησούς πάντοτε μας επαναφέρει όχι στην εξωτερική συμπεριφορά, αλλά στη βαθιά εσωτερική διάθεση της καρδιάς.
Η έννοια της καθαρής καρδιάς, για την οποία μιλά ο Ιησούς, έχει τις ρίζες της στην Παλαιά Διαθήκη. Είναι ενδιαφέρον να επισημάνουμε ορισμένα στοιχεία. Θα έλεγα ότι αυτή η ιδέα της καθαρής καρδιάς συνδέεται με άλλες έννοιες που βρίσκουμε στην Αγία Γραφή. Τρεις έννοιες για τις οποίες θα μιλήσω.
Ι. Πρώτη έννοια: η δικαιοσύνη, η ειλικρίνεια. Τι είναι ένας άνθρωπος με καθαρή καρδιά; Είναι εκείνος που είναι ειλικρινής, δίκαιος που υπακούει στον Θεό και τηρεί τις εντολές του. Αυτή η έννοια αντιτίθεται στην υποκρισία και στη διπροσωπία. Χαρακτηρίζει το πρόσωπο του οποίου η εξωτερική συμπεριφορά αντανακλά την εσωτερική του στάση, και που σε όλα επιδιώκει να ευαρεστεί τον Θεό και να κάνει το θέλημά Του.
Ίσως η τελειότητα της καθαρότητας της καρδιάς είναι να μην έχουμε άλλη επιθυμία παρά μόνο να ευαρεστήσουμε τον Θεό και να κάνουμε το θέλημά Του στη ζωή μας.
II. Δεύτερη έννοια που επίσης υπάρχει στην Παλαιά Διαθήκη: η απλότητα, σε αντίθεση με την έννοια της σύγχυσης και της πολυπλοκότητας. Πολύ συχνά η αγάπη προς τον πλησίον είναι αναμεμειγμένη με άλλα πράγματα: με ανθρώπινους υπολογισμούς και διαπραγματεύσεις.
Θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε μια εικόνα — όχι από την Παλαιά Διαθήκη, αλλά χρήσιμη: ένα καλά σιδερωμένο τραπεζομάντιλο. Δηλαδή, μια καρδιά όχι περίπλοκη, γεμάτη πτυχές και στρεβλώσεις, αλλά αντιθέτως απλή, ομαλή, ανοικτή στον Θεό, δεκτική στη δράση Του, αντί να είναι στραμμένη προς τον εαυτό της. Νομίζω ότι αυτή η πραγματικότητα να στρέφομαι σε υπερβολικό βαθμό προς τον εαυτό μου αντιτίθεται στην καθαρότητα της καρδιάς.
Μια καρδιά που δεν είναι καθαρή στρέφεται διαρκώς προς τον εαυτό της αντί να κοιτάζει τον Θεό.
III. Μια άλλη έννοια που μπορούμε επίσης να συνδέσουμε με την ιδέα της καθαρότητας της καρδιάς είναι η έννοια της ενότητας. Η καθαρή καρδιά είναι μια καρδιά ενωμένη από την αγάπη του Θεού, προσανατολισμένη προς τον Θεό· δεν είναι μια καρδιά διαιρεμένη από χίλιες αντικρουόμενες επιθυμίες ούτε διχασμένη ανάμεσα στον Θεό και στα είδωλα.
Και στον ψαλμό 85 βρίσκουμε την ωραία έκφραση: «Οδήγησέ με, Κύριε, στο δρόμο σου, και πάνω στην αλήθεια σου εγώ θα περπατώ, κάνε να χαίρεται η καρδιά μου στου ονόματός σου το… ». (στιχ. 11)
Και αυτή η ενότητα της ανθρώπινης καρδιάς είναι ένας πολύ σημαντικός στόχος της εβραϊκής προσευχής. Είναι η προσευχή Σεμά Ισραέλ, την οποία κάθε Ιουδαίος καλείται να λέει κάθε μέρα:
«Άκουε, Ισραήλ: Κύριος ο Θεός ημών Κύριος εἷς ἐστίν. Ν’ αγαπάς, λοιπόν, τον Κύριο, το Θεό σου, μ’ όλη την καρδιά σου, μ’ όλη την ψυχή σου και μ’ όλη τη δύναμή σου». (Δευτ. 6, 4-9).
Ο Θεός είναι ένας. Αγαπώντας τον με όλες του τις δυνάμεις ο άνθρωπος μπορεί σιγά σιγά να πραγματοποιήσει την ενότητα της καρδιάς μου και την ενότητα της ύπαρξής μου. Από αυτή την άποψη, λοιπόν, νομίζω ότι ένας σημαντικός τρόπος να κατανοήσουμε την καθαρότητα της καρδιάς είναι ο εξής: Τι είναι μια καθαρή καρδιά; Δεν είναι μια τέλεια καρδιά. Αυτό θα ήταν αδύνατο για μας.
Είναι μια καρδιά που, στην αρχή, είναι αφιερωμένη στον Θεό· μια καρδιά εύθραυστη, φτωχή, αλλά αποφασισμένη για τον Θεό, αφιερωμένη στον Θεό. Έτσι το αντίθετο της καθαρής καρδιάς, σύμφωνα με τον προφήτη, είναι η καρδιά που είναι διαιρεμένη. Η καρδιά που παραμένει αναποφάσιστη είναι αυτή που δεν έχει αληθινά επιλέξει ανάμεσα στον Θεό και στα υπόλοιπα, που δεν έχει εναποθέσει όλο της το ενδιαφέρον και την αγάπη στον Θεό.
Ο άγιος Ιάκωβος λέει: «Εξαγνίστε τις καρδιές σας οι δίγνωμοι». Καθαριστείτε. Βγείτε από αυτή τη διαίρεση που υπάρχει μέσα σας.
Και ως προς τη θυσία στο όρος Κάρμηλος, στο βιβλίο των Βασιλέων, ο προφήτης Ηλίας παραμένει ο μόνος προφήτης του αληθινού Θεού, αντιμετωπίζει τετρακόσιους πενήντα ψευδοπροφήτες του Βάαλ και επιπλήττει τον λαό που παραμένει διχασμένος με αυτά τα λόγια: «Ως πότε εσείς θα αμφιταλαντεύεστε; Αν ο Κύριος είναι Θεός, ακολουθήστε τον· κι αν είναι ο Βάαλ, ακολουθήστε εκείνον». Πάρτε μια απόφαση! Αυτή είναι η ακάθαρτη καρδιά: η καρδιά που δεν πήρε στα σοβαρά μια απόφαση για τον Θεό· να ανήκει σε Αυτόν, να Τον αγαπά, να ελπίζει σε Αυτόν. Και έτσι ο προφήτης κατηγορεί τον λαό επειδή δεν έχει πραγματικά αφιερωθεί στον Θεό, αλλά αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στον Θεό και στα είδωλα.
Το πρωί του Σαββάτου προσφέρω θυσία στον Θεό του Ισραήλ, όμως επειδή δεν είμαι και τόσο σίγουρος αν θα πιάσει, το απόγευμα του Σαββάτου πάω να προσφέρω θυσία σε κάποιον άλλο θεό, στον Βάαλ. Αυτό είναι που εξοργίζει τον προφήτη. Πρέπει να αποφασίσετε. Η καθαρή καρδιά είναι ολοκληρωτικά αποφασισμένη για να είναι με τον Θεό.
Ίσως να είναι εύθραυστη και φτωχή, μα είναι αποφασισμένη.
Ξέρω τι θέλω. Ξέρω τι θέλω. Ίσως να μην είμαι ικανός να το φτάσω ο ίδιος αλλά ξέρω τι θέλω. Θέλω να αγαπήσω τον Θεό, να ευαρεστήσω σ’ Αυτόν, να ελπίζω σε Αυτόν, να Τον εμπιστευθώ και τα λοιπά. Και έτσι, μερικές φορές δεν έχουμε πλήρη εμπιστοσύνη στον Θεό. Διατηρούμε λοιπόν εφεδρικά σχέδια: «Αν ο ένας δεν με ακούσει, θα υπάρχει κάποιος άλλος που θα με βοηθήσει». Αυτή είναι η διαίρεση της καρδιάς, και αυτή είναι μια μορφή ακαθαρσίας.
Ο Πέτρος, στις Πράξεις των Αποστόλων, μιλά για τους ειδωλολάτρες που «οι καρδιές τους καθαρίστηκαν με την πίστη». Είναι μια ενδιαφέρουσα έκφραση: «Η καρδιά καθαρίζεται με την πίστη». Όταν πιστεύω, στρέφομαι προς τον Θεό. Αν δεν πιστεύω, είμαι διαιρεμένος. Οι ειδωλολάτρες καθαρίστηκαν με την πίστη, αλλά εμείς παραμένουμε ακόμη λίγο ειδωλολάτρες! Γι’ αυτό πρέπει να ζητούμε αυτή τη χάρη του εξαγνισμού με την πίστη.
Ξέρετε, η Θηρεσία της Άβιλα μιλά για την προσευχή και επιμένει στην αποφασιστικότητα· στην απόφαση να παραμένουμε πιστοί στην προσευχή και ούτω καθεξής. Είναι η ίδια λογική. Ένας από τους τρόπους να καθαριστούμε, να αποκτήσουμε καθαρή καρδιά, είναι η πιστότητα στην προσευχή. Να είμαστε αποφασισμένοι και να προσευχόμαστε κάθε μέρα· όχι μόνο στις όμορφες ημέρες, στις ηλιόλουστες ημέρες, αλλά και στις συννεφιασμένες ημέρες.
Ανεξάρτητα από όλα, να έχουμε απόφαση και αποφασιστικότητα για τον Θεό, για την προσευχή, για την υποδοχή της παρουσίας Του.
Και μπορούμε επίσης να κατανοήσουμε με αυτή την έννοια τον στίχο του Ψαλμού 50, του ψαλμού της μετάνοιας, όπου ο Δαβίδ ζητά συγχώρεση από τον Θεό για την αμαρτία του. Λέει ο Δαβίδ:
«ἀπόστρεψον τὸ πρόσωπόν σου ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν μου
καὶ πάσας τὰς ἀνομίας μου ἐξάλειψον
καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοί, ὁ Θεός».
Φτιάξε μου, Θεέ, μια καθαρή καρδιά. Μια καθαρή καρδιά μπορεί να είναι μόνο δημιούργημα του Θεού. Αυτό που δεν είναι δυνατό στον άνθρωπο είναι δυνατό στον Θεό. Η ενοποίηση της καρδιάς και της ζωής μας είναι έργο Του.
Και λέει μετά: «καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοί, ὁ Θεός, καὶ πνεῦμα εὐθὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις μου». Νέο πνεύμα, σταθερό εντός μου βάλε. Αυτό είναι μια ισχυρή απόφαση. Δεν μπορούμε να καταλάβουμε ποια είναι η εβραϊκή λέξη που χρησιμοποιείται, δεν είμαι βιβλικός επιστήμονας, αλλά καταλαβαίνω αυτή την έκφραση με αυτόν τον τρόπο: Να είμαι αποφασισμένος ξανά για τον Κύριο.
Αυτή είναι λοιπόν η καθαρή καρδιά. Ο ορισμός ξεκινά ως εξής: Μια καθαρή καρδιά είναι ολοκληρωτικά αποφασισμένη για τον Κύριο· ολοκληρωτικά αποφασισμένη να πιστεύει, να ελπίζει, να αγαπά.
Και στην Παλαιά Διαθήκη μερικές φορές βρίσκουμε την έκφραση «καθαρά ή ακάθαρτα χείλη». Για παράδειγμα, ο προφήτης Σοφονίας λέει:
«θα μεταστρέψω τους λαούς και θα εξαγνίσω τα χείλη τους για να προσεύχονται όλοι στ’ όνομά μου κι όλοι να με λατρεύουν με μια καρδιά».
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στα καθαρά χείλη και στα ακάθαρτα χείλη; Είναι πολύ απλό. Τα καθαρά χείλη είναι αυτά που επικαλούνται τον Θεό, που προσεύχονται στον Θεό, ενώ τα ακάθαρτα χείλη είναι εκείνα που λατρεύουν τα είδωλα.
Η καθαρότητα είναι πάνω απ’ όλα ζήτημα κατεύθυνσης: Προς τα πού; Προς ποιον στρέφονται η ελπίδα μου, η προσευχή μου, η επιθυμία μου; Η καθαρότητα της καρδιάς είναι, ίσως στην αρχή, ένας προσανατολισμός προς τον Θεό. Δεν είναι απλώς μια κατάσταση, αλλά ένας προσανατολισμός. Και αυτό είναι πάντοτε δυνατό. Δεν μπορώ πάντοτε να βρίσκομαι σε μια τέλεια κατάσταση καθαρότητας, αλλά πάντοτε μπορώ να στρέψω την ελπίδα μου, τη θέλησή μου και την αγάπη μου προς τον Θεό. Αυτό είναι πάντοτε δυνατό. Θα μιλήσω λίγο περισσότερο γι’ αυτό αργότερα.
Μία από τις συνέπειες αυτού, ένας πολύ σημαντικός τρόπος να προοδεύσουμε προς την καθαρότητα της καρδιάς, είναι να δοξάζουμε τον Θεό, να είμαστε ευγνώμονες και από την χαρά μας να Τον δοξάζουμε.
Όταν μπήκα στην κοινότητα στην οποία ανήκω, την Κοινότητα των Μακαρισμών, πριν από πενήντα χρόνια, ήμουν καθηγητής μαθηματικών και όταν γνώρισα την κοινότητα εξεπλάγην πολύ από τη σημασία που έδιναν στη δοξολογία, από το πρωί μέχρι το βράδυ, άκουγα τους αδελφούς και τις αδελφές να λένε: «Αλληλούια, δόξα στον Ιησού», αδιάκοπα. Θα έλεγα ότι ήταν λίγο παράξενο για μένα, επειδή δεν ήταν μέρος της κουλτούρας μου. Αλλά πολύ γρήγορα ένιωσα ότι ήταν κάτι πολύ όμορφο. Διότι η δοξολογία εξαγνίζει. Όσο περισσότερο υμνούμε τον Θεό για τις δωρεές Του, τόσο περισσότερο εξαγνίζεται η καρδιά. Η δοξολογία του Θεού είναι ένα ισχυρό όργανο για τον καθαρισμό της καρδιάς. Διότι όταν υμνώ τον Θεό δεν επικεντρώνομαι στον εαυτό μου, είμαι ανοιχτός στον Θεό και επικεντρωμένος σ’ αυτόν. Η ευγνώμων καρδιά είναι καθαρή. Η καρδιά αλλάζει προοδευτικά. Να ζούμε με ευχαριστία είναι πολύ σημαντικό. Όχι μόνο μια φορά την εβδομάδα ή μια φορά τον χρόνο αλλά κάθε μέρα. Είναι ο πιο σημαντικός τρόπος προσευχής.
Η ευχαριστία ανοίγει την καρδιά μας στο μυστήριο του Θεού, στη δράση του Θεού. Και μέρα με τη μέρα μπορεί να μας αλλάξει τόσο πολύ. Διότι όταν η καρδιά είναι καθαρή, τότε και το βλέμμα είναι καθαρό. Βλέπουμε την πραγματικότητα και τα γεγονότα με έναν πολύ διαφορετικό τρόπο. Αντί να αποθαρρυνόμαστε, αντί να γινόμαστε επιθετικοί, μπορούμε να βρούμε μια απάντηση αγάπης απέναντι στην κατάσταση της ζωής.
Θα έλεγα λοιπόν, με έναν τρόπο, ότι τελικά αυτό που καθαρίζει την ανθρώπινη καρδιά είναι η άσκηση των θεολογικών αρετών. Η άσκηση της πίστης, η άσκηση της ελπίδας καθαρίζουν την καρδιά μου. Και η άσκηση της αγάπης. Είναι πολύ ξεκάθαρο. Αυτές είναι λοιπόν οι θεϊκές δωρεές, αλλά επίσης οι αρετές που ανοίγουν και στρέφουν την καρδιά μου προς τον Θεό. Και έτσι καθαρίζουν την καρδιά μου λίγο λίγο.
Τι είναι μια καθαρή καρδιά; Είναι μια καρδιά ελεύθερη για να αγαπήσει, ελεύθερη για να δεχθεί και να προσφέρει αγάπη. Οι θεολογικές αρετές επιτελούν αυτό το έργο της κάθαρσης στη ζωή του ανθρώπου.
Αλλά θα ήθελα να επιμείνω λίγο στην ελπίδα. Είναι σημαντική σήμερα αυτή η αρετή της ελπίδας, η οποία είναι δύσκολη μέσα σε αυτόν τον κόσμο, μα νομίζω ότι η πρώτη μαρτυρία που πρέπει να δώσουμε είναι να διατηρούμε την ελπίδα.
Την ελπίδα για μένα, για το πρόσωπο που έχω υπό την ευθύνη μου, ελπίδα για την Εκκλησία, είναι κάτι πολύ σημαντικό, αλλά δεν είναι εύκολο. Ο ποιητής Σαρλ Πεγκύ λέει ότι η πιο αγαπητή στον Θεό αρετή είναι η ελπίδα. Αυτό προκαλεί έκπληξη. Πώς είναι δυνατόν;
Ο άνθρωπος έχει τόσες δυσκολίες, τόσες δοκιμασίες, και παρ’ όλα αυτά κάθε πρωί σηκώνεται για να φροντίσει την οικογένειά του, να κάνει την εργασία του. Λόγω της ελπίδας. Και αυτή η αρετή της ελπίδας παίζει έναν βασικό ρόλο στη χριστιανική ζωή. Η ελπίδα θεμελιώνεται στην πίστη. Χωρίς πίστη δεν υπάρχει ελπίδα. Αλλά και η αγάπη για να μεγαλώσει και να ανθίσει χρειάζεται την πίστη και την ελπίδα.
Όσο η ελπίδα είναι ζωντανή, η αγάπη μπορεί να ξεδιπλωθεί. Αντίθετα, όταν δεν υπάρχει ελπίδα, όταν υπάρχει αποθάρρυνση, η αγάπη αυτόματα γίνεται ψυχρή και αποσυρόμαστε σε στάσεις φόβου και εγωισμού. Η ελπίδα πλαταίνει την καρδιά, ανοίγει την καρδιά. Χάρη στην ελπίδα μπορούμε κάθε πρωί να ξεκινάμε ξανά, αποφασισμένες και αποφασισμένοι να αγαπήσουμε. Θα έλεγα ότι η ελπίδα μοιάζει με μια πολύ σημαντική πηγή, μια πηγή που συνεχώς ανανεώνει και καθαρίζει την καρδιά και της δίνει, πέρα από την κόπωση και την αδυναμία, μια νέα δύναμη για να αγαπά κάθε μέρα. Η ελπίδα ανανεώνει την καρδιά μας. Μας κάνει να αποφασίζουμε να αγαπήσουμε τον αδελφό και την αδελφή μας, να υπηρετήσουμε και ούτω καθεξής.
Και θα έλεγα ότι έχει μια ιδιαίτερη σημασία, επειδή η ελπίδα συνδέεται με την επιθυμία, με την ανθρώπινη επιθυμία. Ο άνθρωπος είναι ένα ον της επιθυμίας. Και η αγία Αικατερίνη της Σιένα λέει: Στο ανθρώπινο πρόσωπο τα πάντα είναι περιορισμένα. Η ικανότητα του σώματός μου, η διανοητική μου ικανότητα, όλα είναι περιορισμένα. Αλλά η επιθυμία δεν είναι περιορισμένη. Η επιθυμία είναι άπειρη, επειδή αυτό που πραγματικά επιθυμείς είναι ο Θεός. Γι’ αυτό η επιθυμία είναι άπειρη. Και η επιθυμία είναι ένα θεμελιώδες ζήτημα στο πεδίο της καθαρότητας.
Το ερώτημα είναι: Τι κάνω με τις επιθυμίες μου; Τι κάνω με αυτές; Τις αφήνω να πολλαπλασιάζονται άτακτα ή είμαι ικανός να τις κλαδεύω; Για να φέρει καρπούς αυτό το αμπέλι. Αυτό είναι ζήτημα καθαρότητας. Και γι’ αυτό η ελπίδα είναι σημαντική: Επειδή η αρετή της ελπίδας είναι μια κίνηση προς τον Θεό, που μας κάνει να στρέφουμε το βλέμμα μας προς τον Θεό για την ευτυχία που λαχταρούμε. Η αρετή της ελπίδας καθαρίζει την ανθρώπινη επιθυμία. Και μας προστατεύει από τον κίνδυνο της αποθάρρυνσης. Μας οδηγεί προς Εκείνον, προς την ευτυχία που ποθώ και τη χάρη σε αυτή τη ζωή.
Στην χριστιανική πνευματική ζωή δεν πρόκειται για ζήτημα κατάργησης της επιθυμίας ή για καταπίεσης της επιθυμίας, όπως έχει ειπωθεί, αλλά για τον προσανατολισμό της επιθυμίας προς Εκείνον που μπορεί να την ικανοποιήσει. Η ελπίδα μας στρέφει μακριά από τον εαυτό μας και μας στρέφει προς τον Θεό. Κατευθύνει την επιθυμία μας και την προσδοκία μας προς Εκείνον.
Στην Κατήχηση της Καθολικής Εκκλησίας αυτή η σύνδεση ανάμεσα στην ελπίδα και την επιθυμία εκφράζεται με ενδιαφέροντα τρόπο.
Η ελπίδα είναι, λέει η Κατήχηση, η αρετή με την οποία επιθυμούμε τη Βασιλεία των Ουρανών και την αιώνια ζωή ως ευτυχία μας, στηρίζοντας την εμπιστοσύνη μας στις υποσχέσεις του Χριστού και όχι στις δικές μας δυνάμεις, αλλά στηριζόμενοι στη βοήθεια της χάριτος του Αγίου Πνεύματος.
Δεν καταστρέφει την επιθυμία μας, αλλά την προσανατολίζει. Την καθαρίζει και επίσης μας στηρίζει απέναντι στην αποθάρρυνση. Και όταν αγωνιζόμαστε για την καθαρότητα, για την αγνότητα, μερικές φορές δεν είναι εύκολο. Χρειάζεται χρόνος, πολλές φορές πολύς χρόνος! Και μερικές φορές μπορεί να σκοντάψουμε και να αποθαρρυνθούμε. Αλλά, είμαι πεπεισμένος ότι ασκώντας την ελπίδα, την αρετή της ελπίδας, θα λάβουμε αυτή τη χάρη της καθαρότητας και της αγνότητας, τότε μπορούμε να προχωρήσουμε. Διότι η ελπίδα δεν απογοητεύει. Και αυτό που ελπίζουμε από τον Θεό, αυτό που βαθιά επιθυμούμε, αυτό για το οποίο προσευχόμαστε, θα μας δοθεί.
Το Ευαγγέλιο λέει: «όλα όσα ζητήσετε στην προσευχή με πίστη, θα τα λάβετε». Είναι μια πολύ δυνατή και ενθαρρυντική υπόσχεση. Αν είμαι φτωχός και αγωνίζομαι, και μερικές φορές κάνω λάθη που δεν θα ήθελα να κάνω, δεν χρειάζεται να χάσω την ελπίδα. Διότι κρατώντας την ελπίδα, επιμένοντας στην προσευχή, βάζοντας τη φτωχή μου καρδιά σε επαφή με την καρδιά του Θεού, με την καθαρή καρδιά του Ιησού, λίγο λίγο θα λάβω αυτό που επιθυμώ, αυτό που ελπίζω και αυτό που ζητώ. Γιατί ο Θεός είναι πιστός.
Και θα ήθελα επίσης να μοιραστώ μαζί σας μια παρατήρηση — δεν ξέρω αν είναι ακριβώς έτσι, αλλά θα ήθελα απλώς να τη μοιραστώ μαζί σας. Σχετικά με το ζήτημα της ελπίδας, η κάθαρση της καρδιάς του ανθρώπου νομίζω ότι συνδέεται με τη σχέση ανάμεσα στην ακαθαρσία και την απελπισία. Νομίζω ότι η σεξουαλική απληστία που χαρακτηρίζει την εποχή μας είναι μια μορφή απελπισίας. Αναζητούμε να εξασφαλίσουμε μια άμεση και απτή ευτυχία, επειδή δεν πιστεύουμε ότι η πληρότητα του αγαθού που ο Θεός μας προσφέρει μπορεί πραγματικά να μας κάνει ευτυχισμένους. Δεν πιστεύουμε ότι ο Θεός είναι ικανός να μας κάνει ευτυχισμένους. Δεν ελπίζουμε αρκετά στον Θεό. Και έτσι προσπαθώ να βρω άλλες λύσεις για να είμαι ευτυχισμένος. Μπορεί να προσπαθώ να βρω αισθητηριακή, άμεση ευτυχία, απόλαυση, επειδή δεν εμπιστεύομαι αρκετά ότι ο Θεός είναι ικανός να με κάνει ευτυχισμένο. Παίρνει χρόνο. Υπάρχουν δυσκολίες στην πνευματική ζωή. Αλλά η πνευματική ζωή έχει επίσης τόσες χαρές, τόσες όμορφες εμπειρίες της πιστότητας του Θεού, του ελέους του Θεού.
Και πρέπει επίσης να παραδεχθούμε ότι πολύ συχνά αυτό που αυξάνει, για παράδειγμα, τις σεξουαλικές ορμές, την σεξουαλική επιθυμία, είναι μια ανάγκη να γεμίσουμε ένα κενό. Υπάρχει ένα κενό. Θέλω οπωσδήποτε να το γεμίσω ή να ηρεμήσω μια αγωνία, ένα βαθύ άγχος. Και η ρίζα αυτού —δεν λέω ότι είναι εύκολο να το καταλάβουμε— αλλά η ρίζα αυτού του εσωτερικού κενού, η ρίζα των φόβων και των αγωνιών μας, που είναι και ψυχολογικό ζήτημα, κάτι που δεν θέλουμε πάντα να αντιμετωπίσουμε, η ρίζα του βρίσκεται στην έλλειψη πίστης, στην έλλειψη ελπίδας.
Στη ρίζα κάθε αμαρτίας υπάρχει έλλειψη πίστης και έλλειψη ελπίδας. Και υπάρχει επίσης έλλειψη αγάπης. Αλλά η βαθύτερη ρίζα είναι αυτή. Αντίθετα, όσο περισσότερη πίστη έχουμε, όσο περισσότερη ελπίδα έχουμε στον Θεό, τόσο περισσότερο θα ελευθερωνόμαστε από αυτό. Λίγο λίγο θα θεραπευόμαστε. Η εσωτερική μας θεραπεία θα πραγματοποιείται ασκώντας τις θεολογικές αρετές. Όσο περισσότερο εμπιστεύομαι τον Θεό, όσο περισσότερο ελπίζω σε Αυτόν, όσο περισσότερο προσπαθώ, τόσο περισσότερο θα λαμβάνω θεραπεία από αυτό το κενό, το οποίο μερικές φορές προσπαθώ να γεμίσω με πράγματα που δεν είναι τα καλύτερα ούτε για μένα ούτε για τους άλλους.
Μια άλλη σκέψη που θα ήθελα επίσης να προτείνω σχετικά με την ελπίδα. Ο αγώνας για την καθαρότητα και την αγνότητα είναι μερικές φορές δύσκολος. Και μπορεί μερικές φορές να αποτυγχάνουμε. Αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε αυτό που λέει ο άγιος Βενέδικτος στο τέταρτο κεφάλαιο του Κανόνα του. Μου αρέσει πολύ ο Κανόνας του αγίου Βενέδικτου. Δεν τον γνωρίζω τόσο καλά όσο ο πατέρας, αλλά στο τέταρτο κεφάλαιο ο Βενέδικτος παρουσιάζει έναν κατάλογο καλών έργων που πρέπει να κάνει ένας μοναχός. Υπάρχουν 74 σημεία, με παραπομπές από την Αγία Γραφή.
Αν θέλεις να είσαι καλός μοναχός, σύμφωνα με την κλήση του μοναστηριού του αγίου Βενεδίκτου, αυτά είναι όσα πρέπει να ζήσεις. Και ένα από αυτά τα σημεία είναι: «Να αγαπάς την αγνότητα». Αλλά αυτό που είναι πολύ όμορφο είναι το τελευταίο σημείο. Ποιο είναι το τελευταίο; Το πραγματικά τελευταίο: «Ποτέ να μην χάνεις την ελπίδα σου στο έλεος του Θεού». Αυτό είναι κάτι πολύ συγκινητικό, πολύ σοφό και πολύ όμορφο. Κάνε λοιπόν το καλύτερο που μπορείς για να ασκείς την αρετή, για να είσαι καλός μοναχός, για να είσαι καλός χριστιανός. Κάνε το καλύτερό σου.
Όταν τα καταφέρνεις, να ευχαριστείς τον Θεό. Όταν όμως δεν τα καταφέρνεις, μην προσποιείσαι και μην αποθαρρύνεσαι. Ποτέ να μην χάνεις την ελπίδα σου στο έλεος του Θεού. Και εδώ βλέπουμε κάτι σχετικά με την αρετή της ελπίδας.
Υπάρχει μια ιδιαίτερη ομορφιά και σημασία στην ελπίδα, επειδή είναι μια αρετή που μπορώ να ασκήσω ακόμη και όταν έχω αποτύχει σε όλες τις άλλες. Δεν λέω ότι πρέπει να τεμπελιάζουμε. Αλλά είναι αλήθεια: Ακόμη κι αν δεν κατάφερα να ασκήσω αυτή ή εκείνη την αρετή, παρά την καλή μου θέληση —και αυτό μπορεί μερικές φορές να συμβεί— έχω την ελπίδα. Θα έλεγα ότι η ελπίδα είναι σαν το τελευταίο βέλος που υπάρχει στη φαρέτρα μου για τον πνευματικό αγώνα. Και ακόμη κι αν όλα τα άλλα βέλη που προσπάθησα να εκτοξεύσω δεν βρήκαν στόχο, υπάρχει μία αρετή που μπορώ ακόμη να ασκήσω: Η αρετή της ελπίδας. Να ελπίζω στο έλεος του Θεού. Να θέσω όλη μου την ελπίδα όχι στον εαυτό μου, αλλά στο έλεος του Θεού. Αυτό είναι πάντοτε δυνατό. Αυτό δεν μας κάνει τεμπέληδες. Διότι η τεμπέλικη ελπίδα δεν είναι πλέον χριστιανική ελπίδα. Η ελπίδα θέλει θάρρος. Είναι μια παρηγοριά, θα έλεγα.
Έχω πάντοτε αυτή τη δυνατότητα: να ελπίζω στο έλεος του Θεού. Είναι η δυνατότητα που μπορώ να χρησιμοποιήσω όταν τα άλλα πράγματα δεν πηγαίνουν και τόσο καλά.
Θα ήθελα να πω λίγα λόγια για την αγνότητα. Ο πατέρας επίσκοπος μίλησε πολύ όμορφα. Θα επαναλάβω λίγο ό,τι είπε με δικά μου λόγια.
Η καθαρότητα της καρδιάς, πρώτα απ’ όλα, βρίσκεται στη σχέση μας με τον Κύριο. Είναι επίσης πολύ σημαντική στη σχέση μεταξύ μας. Αυτό είναι ξεκάθαρο. Τι είναι λοιπόν η καθαρότητα της καρδιάς; Τι είναι η αγνότητα; Είναι η απόφαση να αγαπά κανείς ειλικρινά, να σέβεται τους ανθρώπους. Να μην κάνει ποτέ κάποιο πρόσωπο εργαλείο, να μην το χρησιμοποιεί για να ικανοποιεί τα συμφέροντά του. Το άλλο πρόσωπο δεν είναι ποτέ αντικείμενο στη διάθεσή μου. Πρέπει να το σέβομαι απόλυτα, να σέβομαι την ελευθερία του, την κλήση του, την καρδιά του, τα συναισθήματά του, το σώμα του, τον προσωπικό του χώρο. Να σέβομαι.
Κατά τη γνώμη μου, όπως ειπώθηκε, είναι το πιο σημαντικό και όμορφο, ο σεβασμός στο πρόσωπο. Να μην εισβάλλω, να μην το ελέγχω, να μην το κατέχω, αλλά να το σέβομαι. Κάθε πρόσωπο είναι θησαυρός. Όταν πλησιάζω ένα πρόσωπο, πρέπει να κάνω αυτό που έκανε ο Μωυσής όταν συνάντησε τον Θεό στην καιομένη βάτο, να βγάλω τα παπούτσια μου και να εισέλθω με ταπείνωση, με μεγάλη ταπείνωση, με μια μεγάλη αίσθηση της μοναδικής ομορφιάς κάθε ανθρώπου.
Δεν μπορώ να το κατέχω. Δεν μπορώ να το χρησιμοποιήσω. Πρέπει να σέβομαι αυτό το πρόσωπο, ακόμη και το πιο μικρό. Υπάρχει μια φράση στο Ευαγγέλιο που μου αρέσει πολύ. Ο Ιησούς μιλά για τα παιδιά: «μην περιφρονήσετε κανένα απ’ αυτούς τους μικρούς».
Η περιφρόνηση είναι αντίθετη προς την αγνότητα. Είναι πολύ ακάθαρτο να περιφρονεί κανείς κάποιον, διότι αυτό σημαίνει ότι δεν αναγνωρίζει τη σημασία και την ομορφιά κάθε ανθρώπου, ακόμη και του πιο μικρού.
Ο Ιησούς λέει: «μην περιφρονήσετε κανένα απ’ αυτούς τους μικρούς, γιατί σας βεβαιώνω πως οι άγγελοί τους στον ουρανό βλέπουν συνεχώς το πρόσωπο του ουράνιου Πατέρα μου». Αυτό είναι φανταστικό. Είναι σημαντικό για κάθε πρόσωπο διότι υπάρχει βαθιά σύνδεση ανάμεσα στους μικρούς και στο μυστήριο του Θεού.
Έτσι η αγνότητα είναι η άρνηση να κάνουμε ένα πρόσωπο αντικείμενο, αλλά να το σεβόμαστε για την ασύλληπτη μοναδικότητά του. Αγνότητα είναι η άρνηση της κατοχής. Έχει ειπωθεί — ίσως από τον Πάπα Φραγκίσκο, στην επιστολή που έγραψε για τον άγιο Ιωσήφ, Patris Corde— σχετικά με την αγνότητα του αγίου Ιωσήφ.
Λέει ο Πάπας Φραγκίσκος: «Η αγνότητα είναι η ελευθερία από κάθε κτητικότητα σε κάθε σφαίρα της ζωής του ανθρώπου. Και μόνο όταν η αγάπη είναι καθαρή, είναι πραγματικά αγάπη. Μια κτητική αγάπη τελικά γίνεται επικίνδυνη: φυλακίζει, περιορίζει, στενεύει και οδηγεί στη δυστυχία. Και ο ίδιος ο Θεός αγάπησε την ανθρωπότητα με αγνή αγάπη. Μας άφησε ελεύθερους, ακόμη και να απομακρυνθούμε και να στραφούμε εναντίον Του».
Η αγνότητα είναι επίσης μια θεία ιδιότητα, πριν γίνει ανθρώπινη ιδιότητα. Η λογική της αγάπης είναι πάντοτε η λογική της ελευθερίας. Και ο Ιωσήφ γνώριζε πώς να αγαπά με μια εξαιρετική ελευθερία. Ποτέ δεν έκανε τον εαυτό του κέντρο των πραγμάτων. Δεν σκεφτόταν τον εαυτό του, αλλά αντίθετα ήταν επικεντρωμένος στη ζωή της Μαρίας και του Ιησού, εκείνων που του είχε εμπιστευτεί ο Θεός. Το να είμαι αγνός δεν σημαίνει να ζω για τον εαυτό μου, αλλά να ζω για τους ανθρώπους που μου έχουν δοθεί: για την ενορία μου αν είμαι παπάς, για την επισκοπή μου αν είμαι επίσκοπος, για την οικογένειά μου αν είμαι πατέρας. Και αυτό είναι τόσο όμορφο και τόσο σημαντικό, επειδή κάθε άνθρωπος είναι τόσο πολύτιμος.
Εδώ πρέπει να μεταστρέψουμε το βλέμμα μας, τη σημασία των ματιών μας, τον τρόπο που κοιτάζουμε. Αυτή είναι μια μεγάλη μεταστροφή. Να θεωρούμε κάθε άνθρωπο ακόμη και τον χειρότερο ως θησαυρό, πολύτιμο για τον Θεό. Ο Ιησούς έδωσε τη ζωή Του γι’ αυτόν τον άνθρωπο. Πώς μπορώ εγώ να περιφρονήσω αυτόν τον άνθρωπο; Ο Ιησούς έδωσε τη ζωή Του όταν βρισκόταν πάνω στον σταυρό. Κοιτούσε τον καθένα από εμάς, έσωζε τον καθένα από εμάς και έδινε το αίμα Του, υποφέροντας για κάθε ανθρώπινο πρόσωπο. Επομένως, δεν μπορώ να περιφρονήσω ή να χρησιμοποιήσω αυτό το πρόσωπο που ο Θεός αγάπησε τόσο πολύ.
Θα ήθελα να αναπτύξω λίγο το πόσο σημαντικό είναι αυτό σε σχέση με το σώμα. Όπως έχει ειπωθεί, το θέμα της αγνότητας του σώματος δεν είναι μια αρνητική έννοια, δηλαδή απλώς να αποφεύγουμε αυτό ή εκείνο, πράγμα που θα ήταν λάθος.
Πάνω απ’ όλα είναι μια θετική έννοια: είναι η ανακάλυψη του μεγαλείου του ανθρώπινου προσώπου, του μεγαλείου της ψυχής, του μεγαλείου της ψυχολογίας, αλλά επίσης και του μεγαλείου, της ομορφιάς, της δόξας του σώματος. Θα δούμε τη δόξα του στους ουρανούς. Νομίζω ότι, αν έχουμε ένα βλέμμα πίστης, αυτό είναι το καθαρό βλέμμα: όχι να κοιτάζουμε απλώς με μια ανθρώπινη εντύπωση, αλλά να κοιτάζουμε με πίστη αυτό το πρόσωπο. Αυτό το σώμα, αυτό το ηλικιωμένο πρόσωπο, θα δοξαστεί, θα έχει ένα μεγαλείο ομορφιάς. Πάνω από όλα, μπορώ να το φανταστώ όπως ο Ιησούς μεταμορφώθηκε. Κάθε άνθρωπος θα μεταμορφωθεί στη δόξα του Θεού. Και αυτό βλέπω. Όχι τον περιορισμό, όχι τη φτώχεια του ανθρώπου, αλλά τη δόξα που αυτό το πρόσωπο θα έχει στον ουρανό.
Και αυτό μπορεί να αλλάξει εντελώς τη στάση μου απέναντι σε αυτό το πρόσωπο. Τότε εμφανίζεται αυτόματα ο σεβασμός, η ευσπλαχνία προς το πρόσωπο. Έτσι, η σημασία του σώματος είναι πολύ μεγάλη. Γνωρίζετε ότι οι Πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο Αυγουστίνος και άλλοι, ανέπτυξαν την ιδέα ότι ο άντρας και η γυναίκα δημιουργήθηκαν κατ’ εικόνα του Θεού. Όμως εκείνοι σκέφτονταν κυρίως την ψυχή. Ο άγιος Αυγουστίνος, για παράδειγμα, έκανε μια σύγκριση ανάμεσα στην ανθρώπινη ψυχή, τις δυνάμεις της ανθρώπινης ψυχής, και την Αγία Τριάδα. Συνδέει τη μνήμη με τον Πατέρα, τη νοημοσύνη με τον Υιό και τη θέληση με το Άγιο Πνεύμα. Έτσι, μελετώντας την ανθρώπινη ψυχή, τη μνήμη, τη νοημοσύνη και τη θέληση, βλέπει κανείς κάτι σαν εικόνα της Αγίας Τριάδας.
Θα μπορούσε όμως να υπάρξει και μια τριαδολογική θεολογία του σώματος. Στο σώμα υπάρχει κάτι παρόμοιο με το μυστήριο του Θεού. Διότι το σώμα είναι μνήμη. Όλα όσα έχω ζήσει βρίσκονται μέσα στο σώμα μου. Είναι μια μνήμη της ζωής μου, της ταυτότητάς μου. Και επίσης, με έναν ορισμένο τρόπο, στα βάθη του σώματός μου υπάρχει κάτι από την πνευματική μου ταυτότητα. Το σώμα εκφράζει την ταυτότητα του προσώπου, με τον τρόπο που χαμογελά, με τον τρόπο που κοιτάζει. Υπάρχει επίσης ένας σύνδεσμος ανάμεσα στο σώμα και στο μυστήριο του Χριστού. Ο Χριστός είναι ο Λόγος του Πατέρα.
Και λέμε ότι το σώμα είναι επίσης για εμάς ένας τρόπος με τον οποίο επικοινωνούμε. Και είναι απίστευτο πώς με μια μικρή κίνηση μπορούμε να εκφράσουμε πολύ βαθιά πράγματα. Μερικές φορές πράγματα που δεν μπορούμε να εκφράσουμε με έννοιες, μπορούμε να τα εκφράσουμε με μια κίνηση, με ένα χαμόγελο και αυτό μπορεί να είναι πολύ δυνατό. Το σώμα μπορεί να εκφράσει αγάπη, προσοχή και τα λοιπά.
Και θα έλεγα ότι το ανθρώπινο σώμα συνδέεται με το Άγιο Πνεύμα. Διότι τι είναι το Άγιο Πνεύμα; Είναι παρουσία. Τι είναι αυτό που κάνει τον Θεό παρόντα; Ο Θεός δεν είναι μακριά. Η Ευχαριστία δεν είναι μόνο ένα σύμβολο, αλλά μέσω της χάρης του Αγίου Πνεύματος είναι μια παρουσία που μας δίνεται.
Και θα έλεγα ότι αυτή είναι μια πολύ όμορφη πλευρά του σώματος. Το σώμα είναι αυτό που με κάνει παρόντα: παρόντα στη ζωή, παρόντα στον εαυτό μου, παρόντα στους άλλους ανθρώπους.
Οι άνθρωποι μπορούν να έρθουν σε επαφή μαζί μου, μπορούν να δεχθούν την παρουσία μου, όταν εγώ βρίσκομαι εδώ με το σώμα μου. Έτσι, νομίζω ότι αυτό είναι πολύ όμορφο και ότι το όραμα της Καθολικής Εκκλησίας για το σώμα είναι πολύ θετικό, απίστευτα θετικό. Αλλά μπορεί μερικές φορές να υπάρχουν κάποιες μορφές πνευματικότητας που δεν συμφωνούν ακριβώς με την ομορφιά της χριστιανικής αποκάλυψης. Όμως, αν είμαστε ειλικρινείς, πρέπει να ομολογήσουμε ότι η πιο όμορφη ιδέα για το ανθρώπινο σώμα που μπορούμε να βρούμε, τη βρίσκουμε στη χριστιανική παράδοση: η δόξα του σώματος που καλείται να αναστηθεί.
Τώρα θα παρουσιάσω έναν άλλο στοχασμό, από μια διαφορετική οπτική. Στο κεφάλαιο 7 του Κατά Μάρκον Ευαγγελίου γίνεται συζήτηση ανάμεσα στον Ιησού, τους μαθητές και τους Φαρισαίους για το ζήτημα της καθαρότητας. Οι Φαρισαίοι έλαγεν ότι ο Ιησούς και οι μαθητές Του δεν τηρούσαν κάποιους κανόνες καθαρισμού και κάποιους κανόνες σχετικά με την τροφή. Και τους κατηγορούν γι’ αυτό. Και ο Ιησούς τούς λέει: «Ακούστε με όλοι και καταλάβετέ το: Τίποτε απ’ αυτά που απ’ έξω μπαίνουν μέσα στον άνθρωπο, δεν μπορεί να τον κάνει ακάθαρτο· αυτά όμως που βγαίνουν μέσα από τον άνθρωπο, αυτά τον κάνουν ακάθαρτο».
Ίσως σήμερα αυτό το ζήτημα των κανόνων καθαρότητας να μην αποτελεί πρόβλημα για εμάς, αλλά νομίζω ότι μπορούμε να επεκτείνουμε αυτή τη διδασκαλία του Ιησού. Αφού ο Ιησούς μίλησε με αυτόν τον τρόπο, οι μαθητές περίμεναν να απομακρυνθεί το πλήθος και Τον ρώτησαν, επειδή δεν είχαν καταλάβει τίποτα. Δεν ήθελαν να το δείξουν μπροστά στο πλήθος, έτσι περίμεναν να φύγει ο κόσμος. Και τότε ζήτησαν από τον Ιησού να τους εξηγήσει. Και ο Ιησούς επαναλαμβάνει: «Τίποτε απ’ αυτά που απ’ έξω μπαίνουν μέσα στον άνθρωπο, δεν μπορεί να τον κάνει ακάθαρτο· αυτά όμως που βγαίνουν μέσα από τον άνθρωπο, αυτά τον κάνουν ακάθαρτο. Γιατί μέσα από την καρδιά των ανθρώπων πηγάζουν οι κακές σκέψεις, μοιχείες, πορνείες, φόνοι, κλοπές, πλεονεξίες…» Ένας μακρύς κατάλογος πραγμάτων που δεν έρχονται απ’ έξω. Δεν έρχονται απ’ έξω, αλλά έρχονται από μέσα.
Και θα έλεγα ότι μπορούμε να επεκτείνουμε αυτόν τον στοχασμό σε αυτή την ιδέα: Δεν είναι οι εξωτερικές περιστάσεις που μας βλάπτουν, μας καταστρέφουν και μολύνουν την καρδιά μας, αλλά μάλλον αυτό που βγαίνει από μέσα μας και ο τρόπος με τον οποίο αντιδρούμε σε αυτές τις περιστάσεις. Υπάρχει ένας Γάλλος συγγραφέας που είπε το εξής: «Αυτό που καταστρέφει τις ψυχές μας δεν είναι αυτό που συμβαίνει απ’ έξω, αλλά η ηχώ που δημιουργεί μέσα μας». Έτσι, τι μπορεί να με καταστρέψει; Οι άλλοι άνθρωποι μπορεί να με πληγώσουν, μπορεί να υποφέρω εξαιτίας τους, μπορεί να συμβούν δύσκολα πράγματα, μικρά ή μεγάλα. Όμως αυτό που με βλάπτει, αυτό που κάνει την καρδιά μου ακάθαρτη, δεν είναι αυτό που συμβαίνει στη ζωή μου, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αντιδρώ σε αυτό που συμβαίνει. Αυτό είναι το βαθύ πρόβλημα: πώς αντιδρώ; Αντιδρώ με επιθετικότητα; Με λύπη; Με αποθάρρυνση; Με πικρία; Και πολύ συχνά το κάνουμε αυτό. Ή αντιδρώ με πίστη, με ελπίδα και με αγάπη; Και αυτό δεν έρχεται απ’ έξω, αλλά από μέσα.
Πρέπει λοιπόν να σκεφτούμε πάνω σε αυτό.
Αλλά είναι ένα λεπτό ζήτημα, διότι γνωρίζω ότι ένας απλός και εύθραυστος άνθρωπος μπορεί να πληγωθεί πολύ βαθιά από κάποια στάση ή από κάποιες κακοποιήσεις. Επομένως είναι ένα λεπτό ερώτημα. Ωστόσο, πρέπει όσο το δυνατόν περισσότερο να προσπαθούμε να ενηλικιωθούμε, να γίνουμε ελεύθεροι. Και για να γίνουμε ελεύθεροι χρειάζεται επίσης να μη εξαρτόμαστε από ό,τι βρίσκεται έξω από εμάς. Όταν τα γεγονότα είναι ευχάριστα, είμαι πολύ χαρούμενος. Όταν τα γεγονότα είναι δύσκολα, είμαι εντελώς απελπισμένος. Αυτό δεν είναι ελευθερία. Ελευθερία είναι να συνεχίζω να εμπιστεύομαι τον Θεό, να αγαπώ στις καλές στιγμές αλλά και στις κακές στιγμές. Αυτό είναι ελευθερία: να μην εξαρτώμαι από ό,τι συμβαίνει εξωτερικά στη ζωή μου. Και πολύ συχνά εξαρτόμαστε, επειδή επηρεαζόμαστε από ανθρώπους. Για παράδειγμα, πηγαίνουμε σε μια άλλη κοινότητα και σκεφτόμαστε: «Εκεί θα μπορούσα να γίνω άγιος μέσα σε δύο εβδομάδες». Αλλά σε εκείνη την κοινότητα, μερικές φορές έχουμε αυτή την ιδέα, αυτή την αντίδραση, που δεν είναι τόσο θετική. Πρέπει λοιπόν να είμαστε πολύ προσεκτικοί σε αυτό. Όταν αντιμετωπίζω μια δύσκολη κατάσταση, πρέπει να προσπαθώ να βρω λύση. Αν υποφέρω, αυτό είναι σημαντικό.
Κάτι που είναι πολύ σημαντικό και που μερικές φορές ξεχνάμε, είναι να είμαστε προσεκτικοί στην καρδιά μας και όχι απλώς να κατηγορούμε τις περιστάσεις ή τους άλλους ανθρώπους, αλλά να βλέπουμε πώς αντιδράμε.
Πώς αντιδρώ; Αντιδρώ με πίστη; Αντιδρώ με ελπίδα; Αντιδρώ με αγάπη; Και αυτό είναι δυνατό. Με τη χάρη του Θεού.
Είναι σημαντικό. Προσέχουμε τα λάθη των άλλων. Αυτό είναι μια τραγωδία για μένα. Όμως πρέπει να είμαστε περισσότερο προσεκτικοί σε αυτό που βρίσκεται μέσα μας παρά σε αυτό που βρίσκεται έξω από εμάς. Διότι εδώ μπορούμε να βρούμε την ελευθερία. Εδώ μπορούμε να βρούμε την καθαρότητα της καρδιάς. Και αυτή είναι μια μεγάλη πρόκληση όταν περνάμε δύσκολες στιγμές, όταν υποφέρουμε. Δεν είναι εύκολο, αλλά προσπαθούμε όσο μπορούμε να διατηρήσουμε την καρδιά μας καθαρή. Διότι ο πόνος μπορεί να μετατραπεί σε εξέγερση, σε κατηγορία, σε πικρία, σε κατάκριση, σε απαισιοδοξία, σε αποθάρρυνση, σε φόβο.
Και αυτό είναι που με βλάπτει — όχι το ίδιο το γεγονός, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αντιδρώ σε αυτό.
Επομένως, δεν είναι εύκολο, αλλά πρέπει να είμαστε προσεκτικοί ως προς αυτό.
Θα έλεγα ότι, αν το εξωτερικό κακό — το κακό που βρίσκεται έξω από μένα — γίνεται εσωτερικό κακό, αυτό συμβαίνει επειδή στην καρδιά μου υπάρχει χώρος, υπάρχει ένα κενό. Μια έλλειψη. Τι έλλειψη; Έλλειψη πίστης, έλλειψη ελπίδας και έλλειψη φιλανθρωπίας. Αλλά υποθέστε ότι η καρδιά μου είναι γεμάτη πίστη, γεμάτη ελπίδα και γεμάτη αγάπη. Τότε κανένα ανθρώπινο γεγονός δεν μπορεί να με καταστρέψει. Δεν είναι πια δυνατό κάτι τέτοιο.
Ο Ιησούς, όταν έστειλε τους μαθητές Του σε αποστολή, τους είπε: «Τίποτε δεν θα μπορέσει να σας βλάψει. Σας στέλνω σαν πρόβατα ανάμεσα σε λύκους». Αυτή είναι η χριστιανική ελευθερία: αν έχω στην καρδιά μου πίστη και ελπίδα και εμπιστοσύνη στον Θεό, πλήρη όχι μόνο 80%, αν είμαι γεμάτος αγάπη, τότε τίποτε πλέον δεν μπορεί να με βλάψει, τίποτε δεν μπορεί να με καταστρέψει.
Δεν είναι εύκολο να φτάσει κανείς σε αυτό. Μπορούμε να το δούμε στη ζωή των αγίων. Ο πατέρας Κόλμπε στο Άουσβιτς, για παράδειγμα, ήταν ελεύθερος να αγαπά, να ελπίζει, να δίνει τη ζωή του, επειδή η καρδιά του ήταν γεμάτη πίστη, ελπίδα και αγάπη.
Υπάρχει μια φράση στο βιβλίο των Παροιμιών: «Πρόσεχε ακόμα πιο πολύ τις μύχιες σκέψεις της καρδιάς σου, γιατί απ’ αυτήν καθορίζεται η ζωή». Και μερικές φορές αφιερώνουμε πολύ χρόνο για να διαχειριστούμε πράγματα, αλλά δεν προσέχουμε τι υπάρχει μέσα στην καρδιά μου. Αυτή η κάθαρση της καρδιάς είναι, χάρη στον Θεό, τόσο σημαντική. Διότι, όπως είπε ο Ιωάννης του Σταυρού, αυτό που θα κάνει τη ζωή μου καρποφόρα δεν είναι η ποσότητα των πραγμάτων που κάνω, αλλά η καθαρότητα της αγάπης που έχω.
Και η τελευταία πολύ σύντομη σκέψη. Μίλησα για τον μακαρισμό: «Μακάριοι όσοι έχουν καθαρή καρδιά, γιατί αυτοί θα δουν το πρόσωπο του Θεού». Νομίζω ότι, με έναν ορισμένο τρόπο, μπορούμε να αντιστρέψουμε αυτόν τον μακαρισμό και να πούμε: «Μακάριοι εκείνοι που βλέπουν τον Θεό, διότι αυτοί θα διατηρήσουν καθαρή την καρδιά τους». Αν βλέπω τον Θεό παντού, αν βλέπω το χέρι του Θεού ακόμη και στις δύσκολες καταστάσεις, θα διατηρώ καθαρή την καρδιά μου. Δεν θα θυμώνω με κανέναν.
Θα τελειώσω με μια πρόταση της Θηρεσίας της Λιζιέ, ένα πανέμορφο παράδειγμα ελευθερίας. Σε ένα γράμμα προς την αδελφή της, η Θηρεσία συγκρίνει τον εαυτό της με ένα πολύ αδύναμο καλάμι, πολύ αδύναμο, που όμως δεν σπάει. Διότι ό,τι και να του συμβαίνει, αυτό επιθυμεί να βλέπει μόνο το τρυφερό χέρι του Ιησού. Αυτό είναι ένα απίστευτο πνεύμα πίστης. Αλλά αυτό μας κάνει ελεύθερους: με το πνεύμα της πίστης και με το να πιστεύουμε στον λόγο του Θεού, στην πιστότητα του Θεού.
Αν ακόμη και μέσα στα δύσκολα γεγονότα βλέπω το χέρι του Ιησού, η καρδιά μου θα παραμείνει καθαρή. Αν αρχίσω να παραπονιέμαι, να κατηγορώ, τότε τα πράγματα θα γίνουν λίγο πιο περίπλοκα. Η ικανότητά μου, η δυνατότητά μου να αγαπώ, κινδυνεύει να πληγωθεί.
Αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση της ζωής: να διατηρήσουμε την ικανότητά μας να αγαπούμε, να μην καταστραφεί. Να στηριζόμαστε στην προσευχή, να στηριζόμαστε στην πίστη, να στηριζόμαστε στην αγάπη. Αυτό είναι δυνατό, λίγο λίγο.
Κάτι τελευταίο, αλλά δεν θα μιλήσω γι’ αυτό διότι δεν έχουμε πάρα πολύ χρόνο, αλλά αυτό που είναι επίσης σημαντικό είναι να δούμε τη σύνδεση ανάμεσα στην ευσπλαχνία και στην καθαρότητα της καρδιάς.
Ναι, ο Ιησούς λέει στην Επιστολή του Πέτρου, στο πρώτο ανάγνωσμα της χθεσινής μέρας: «Πάνω απ’ όλα να αγαπάτε ο ένας τον άλλο με όλη σας την ψυχή, γιατί η αγάπη καλύπτει πολλές αμαρτίες». Πάνω απ’ όλα να αγαπάτε ο ένας τον άλλο με όλη σας την ψυχή, γιατί η αγάπη καλύπτει πολλές αμαρτίες. Και όχι μόνο τις κρύβει, αλλά θεραπεύει πολλές αμαρτίες.
Ο Ιησούς είπε στους Φαρισαίους μια πολύ όμορφη φράση, την οποία δεν σχολιάζουμε συχνά, αλλά μου αρέσει πολύ. Στους ανθρώπους που είχαν εμμονή με την καθαρότητα, που φοβούνταν μήπως γίνουν ακάθαρτοι, είπε: «Δώστε τα όλα ελεημοσύνη και τότε όλα θα είναι καθαρά για εσάς». Δώστε τα όλα ελεημοσύνη. Να είστε φιλάνθρωποι, και όλα θα είναι καθαρά για εσάς.
Η φιλανθρωπία είναι ένα απίστευτο εργαλείο, μια δύναμη επίσης για να έχουμε καθαρότητα καρδιάς. Διότι αυτό είναι το Ευαγγέλιο.
Εντάξει.
Θα το πω, γιατί είναι ένα μικρό όμορφο κείμενο από τον Ισαάκ της Νινευή. Ήταν μοναχός και επίσκοπος της Νινευή, τον 7ο αιώνα. Και είπε το εξής: «Όταν ο άνθρωπος θεωρεί ότι όλοι οι άνθρωποι είναι καλοί και όταν κανένας άνθρωπος δεν του φαίνεται ακάθαρτος ή μολυσμένος, τότε είναι πραγματικά καθαρός στην καρδιά». Όταν δεν κρίνω πια κανέναν είμαι καθαρός στην καρδιά.
Και το να είμαι ελεήμων είναι επίσης ένας πολύ σημαντικός τρόπος για να αποκτήσω την καθαρότητα της καρδιάς. Ακριβώς πριν από τον έκτο μακαρισμό υπάρχει ο πέμπτος, να είμαστε ελεήμονες. Και το να είμαστε ελεήμονες είναι η κορυφή της καθαρότητας της καρδιάς. Όταν δεν κρίνω πια κανέναν. Όταν δεν απεχθάνομαι πια κανέναν η καρδιά μου είναι καθαρή.
Ας ζητήσουμε αυτή τη χάρη. Αμήν.
Θεματολογικές ετικέτες