«ΟΛΑ ΤΑ ΦΑΝΤΑΣΜΑΤΑ ΝΑ ΦΥΓΟΥΝ!»
Οι τελετές της Εκκλησίας δομούσαν κάποτε την θρησκευτική και κοινωνική εμπειρία στη Δύση. Σήμερα, όμως, μας είναι ξένες. Πρέπει να μας ενδιαφέρει; Σίγουρα θα έπρεπε. Όσο μεταχριστιανική κι αν έχει γίνει η κοινωνία, οι τελετές διατηρούν την πολιτιστική τους σημασία. Το σημάδι της λειτουργικής κληρονομιάς ορίζεται από το ουσιώδες. Δεν υπάρχει χώρος για υπερβολές. Οι γνήσιες λειτουργικές μεταρρυθμίσεις επιδίωκαν πάντοτε να αφαιρούν – όχι να προσθέτουν – στολίδια. Οι προσευχές της αρχαίας Εκκλησίας είναι υποδείγματα λιτότητας, αποσταγμένες όπως τα καλύτερα ποτά- οι τελετές τους είναι νηφάλιες αλλά εκφραστικές. Αυτή η τάση αντιστοιχεί σε μια ευαισθησία που είναι ιδιότυπη στη Δυτική Ευρώπη, η οποία εκφράζεται στα σονέτα του Σαίξπηρ, στις φούγκες του Μπαχ ή στους πίνακες του Βελάσκεθ. Ο σκηνοθέτης Ίνγκμαρ Μπέργκμαν το έθεσε έτσι: η πολυπλοκότητα του υλικού απαιτεί αυστηρότητα της μορφής. Οι καθολικές τελετές αντιμετωπίζουν τη μεγαλύτερη δυνατή πολυπλοκότητα: την εισβολή της αιωνιότητας στο χρόνο. Είναι διαμορφωτικές τόσο με τη συγκεκριμένη όσο και με τη μεγαλειώδη έννοια. Γι’ αυτό αξίζουν την προσοχή μας, ιδιαίτερα καθώς αγωνιζόμαστε εν μέσω μιας εποχής που είναι πολιτισμικά, πολιτικά, αισθητικά και θρησκευτικά άμορφη.
Πρόσφατα είχα την ευκαιρία να εγκαινιάσω μια νεόδμητη εκκλησία. Με μια διαδοχή συμβολικών βημάτων, η λειτουργική πράξη μετατρέπει ένα κτίριο, έργο ανθρώπινων χεριών, σε σκηνή της παρουσίας του Θεού, ως τον κατάλληλο τόπο κατοικίας για μια προσωπική παρουσία. Μέσα από αρχέγονες ενέργειες που χρησιμοποιούν λάδι, φωτιά, άρωμα και νερό, σκηνοθετείται μια αλήθεια που συχνά βλέπουμε: τα πράγματα έχουν την ικανότητα να είναι και να γίνονται κάτι πολύ μεγαλύτερο από αυτό που φαίνονται. Η εμπειρία επιβεβαιώνει ότι είναι λάθος να κρίνουμε τα πράγματα μόνο από την εμφάνισή τους.
Αυτό το τελετουργικό του αγιασμού προβλέπει ότι –πριν ο λαός εισέλθει στην εκκλησία– ο λειτουργός επίσκοπος στέκεται στην είσοδο της εκκλησίας, που είναι ακόμα άδεια, και αναφωνεί, χαράσσοντας ένα σταυρό στο έδαφος με το ραβδί του ως ποιμένας: Ecce crucis signum, fugiant phantasmata cuncta, δηλαδή, «Αυτό είναι το σημείο του Σταυρού, όλα τα φαντάσματα ας φύγουν!» Τα φαντάσματα είναι ψευδαισθήσεις. Μια ψευδαίσθηση μπορεί να είναι οπτική, να δημιουργείται από μια ανθρώπινη νοημοσύνη για να διασκεδάσει, να αποσπάσει την προσοχή ή να εξαπατήσει – μπορεί να είναι διαβολική, ένα ψεύδος σχεδιασμένο από δυνάμεις εχθρικές προς την ανθρώπινη άνθηση – ή μπορεί να είναι η λεπτή προβολή μιας μη αναγνωρισμένης επιθυμίας, όπως στα noctium phantasmata, τα νυχτερινά φαντάσματα που προκαλεί ο ύμνος των Completas de la lglesia, ο ίδιος που ο Pau Casals μελοποίησε τόσο εντυπωσιακά σε πολυφωνία.
Η εποχή μας γνωρίζει ένα άλλο φαντασμαγορικό βασίλειο: το εικονικό. Εξασφαλίζει την ύπαρξή μας σε μια φανταστική διάσταση. Μπες στο υπόγειο οποιασδήποτε ευρωπαϊκής πρωτεύουσας και δεν θα δεις τίποτα άλλο παρά μονάδες να σκύβουν πάνω από εξατομικευμένα σύμπαντα από pixilated φαντάσματα. Η ίδια η γοητεία είναι αυθεντική. Φανταστείτε ένα δίκτυο ερεθισμάτων με μοναδικό σκοπό να με ικανοποιήσει. Δεν πειράζει που η έννοια του «εγώ» δεν σημαίνει τίποτα στο πλαίσιο αλγορίθμων που δημιουργήθηκαν, για να με ταΐζουν ανάλογα με τις διαμορφώσεις των κλικ μου, υποβιβάζοντας με σε μια μεταμοντέρνα, δίποδη εκδοχή του σκύλου του Παβλόφ: εξακολουθεί να είναι ωραία η ψευδαίσθηση ότι είμαι το κέντρο του σύμπαντος, ακόμη και αν περιορίζομαι σε μια επιφάνεια 2900 mm2.
Οι έρευνες έδειξαν ότι υπάρχει συσχέτιση μεταξύ της τρέχουσας ψηφιακής υπερέκθεσης και της απότομης αύξησης των περιπτώσεων παιδικού αυτισμού. Αυτή η υπόθεση προκαλεί προβληματισμό. Όσο περισσότερο η αίσθηση του εαυτού μας γεννιέται από μια τεχνητά διεγερμένη φαντασίωση, τόσο περισσότερο φιλτράρουμε τον κόσμο γύρω μας για να απαλύνουμε τις επιπτώσεις του. Έχουμε από καιρό κατανοήσει ότι ένα εικονικό σύμπαν σχετικοποιεί την αλήθεια. Είναι δυνατόν να μας κάνει επίσης να κρύβουμε το πραγματικό; Το πραγματικό, έλεγε ο Λακάν, είναι αυτό με το οποίο συγκρουόμαστε. Η κουλτούρα μας μειώνει όλο και περισσότερο την ανοχή μας στα όρια κάθε είδους. Ένας κόσμος από φαντάσματα που τακτοποιήθηκαν από εμένα, (ένα ημίθεο!), για να αντανακλούν την εικόνα που έχω για τον εαυτό μου, είναι ένας κόσμος χωρίς όρια. Τα συναντώ μόνο όταν αναγκάζομαι να σηκώσω το βλέμμα μου από τη ναρκισσιστική μου πισίνα: όταν ανακαλύπτω το άτομο στο διπλανό κάθισμα να κλαίει ήσυχα με λυγμούς, όταν ένα παιδί που κρατάει ένα κουνέλι απαιτεί την προσοχή μου, όταν η μπαταρία του iPhone μου τελειώνει. Είμαι τότε έτοιμος να βγω έξω από τον εαυτό μου;
Είναι καλό να έχουμε ένα κριτήριο για να επιβεβαιώσουμε τη δέσμευσή μας στο πραγματικό. Η ιεροτελεστία που ανέφερα στην αρχή δείχνει πώς μπορεί να λειτουργήσει αυτό. Μπορούμε να αναρωτηθούμε: ποιο είναι το σημάδι με το οποίο εγώ προσωπικά κρατιέμαι στην πραγματικότητα και μου επιτρέπει να στείλω τις ψευδαισθήσεις στο δρόμο τους;
Το σημάδι που κρατάει η Εκκλησία είναι πολυδύναμο. Χρειάστηκαν αιώνες για να γίνει ο σταυρός της ιστορίας – αυτό το αντικείμενο του αίσχους- το «σημείο» του σταυρού. Η διαδικασία αναπτύχθηκε μέσω μιας ερμηνευτικής της επίδρασης. Η ανάγνωση της συσσωρευμένης χριστιανικής εμπειρίας υπό το πρίσμα όσων επιτεύχθηκαν στον Γολγοθά επέτρεψε στην Εκκλησία να χαράξει συμβολικές γραμμές που μετέτρεψαν το δράμα της ιστορίας σε ένα συνεκτικό σύνολο. Το ξύλο του σταυρού αποκαλύφθηκε ως το αντίδοτο του ξύλου του δέντρου που είχε προκαλέσει την αρχική παράδοση της ανθρωπότητας στην ψευδαίσθηση. Ως «σημάδι», ο σταυρός αντιπροσωπεύει τη θεραπεία στην αλήθεια μιας κατακερματισμένης κοινωνίας. Η κούνια του Χριστού, επίσης φτιαγμένη από ξύλο, προεικονίζει αυτό το σημάδι. Έτσι, η τέχνη έχει δείξει μια τέτοια σύνδεση στις προφητικές εικόνες του βρέφους Ιωάννη του Βαπτιστή που υπάρχει στη σκηνή της Γέννησης και φέρει μια σταυρική ράβδο ή ένα αρνί.
Με τον ίδιο τρόπο το σημείο του σταυρού έγινε ιερογλυφικό για την ενσάρκωση του Θεού, αυτή τη θεραπευτική με την οποία η Παντοδυναμία έδωσε τη θέση της στην αδυναμία. Γραφικά, η εικόνα λειτουργεί. Η τομή του κάθετου και του οριζόντιου άξονα είναι απόδειξη της θεανθρώπινης κύησης – θείας και ανθρώπινης- που ξεκίνησε στον Ευαγγελισμό και ολοκληρώθηκε τα Χριστούγεννα. Πρόκειται για ένα σημάδι που δεν περιορίζεται σε καμία περίπτωση στο παρελθόν. Αυτό που εκδηλώθηκε στη Βηθλεέμ είναι κάτι περισσότερο από τη μοναδική χάρη ενός ατομικού πεπρωμένου: αυτό είναι το χριστιανικό αίτημα. Το «σημάδι» αποκαλύπτει μια αναγέννηση της ανθρωπότητας, που καλείται να απαρνηθεί τις χίμαιρες της αυτάρκειας, να αποκηρύξει το ψέμα ότι ο άνθρωπος πρέπει να είναι λύκος στον άνθρωπο, να αναζητήσει την ειρήνη – προοπτικές κατάλληλες για εμάς που βλέπουμε την διάβρωση των εννοιών του κοινού καλού σε όλο τον κόσμο. Για να είναι αποτελεσματικό το σημάδι, απαιτεί μια δεκτική ικανότητα που οι κυνικοί μπορεί να απορρίπτουν ως αφελή, αλλά που στην πραγματικότητα υποδηλώνει μια ανώτερη διαύγεια. Αποκτάται μέσα από αιματηρές μάχες ενάντια στην εγωιστική βούληση. Στο χριστιανικό λεξιλόγιο ονομάζεται απλώς καλοσύνη. Δείχνει την προθυμία να επιθυμώ το αληθινό καλό και το δίκαιο όφελος των άλλων, ενώ «τιμωρώ» τη δική μου λαχτάρα για δικαίωση, ικανοποίηση και εξουσία. Αν ψάχνουμε για ένα σημάδι με το οποίο να καθαρίσουμε τα επιβλαβή φαντάσματα, είτε εσωτερικά είτε πολιτικά, ιδού μια δοκιμασμένη εφαρμογή, την οποία διεκδικεί μια υψηλή αυθεντία: Gloria in excelsis et in terra hominibus voluntatis -Δόξα ἐν ὑψίστοις καί ἐπί γῆς στους ανθρώπους θελήσεως.
Θεματολογικές ετικέτες