Σχετικά με τον συγγραφέα:

Ο Κ. Σ. Λιούις (1898-1963), καθηγητής μεσαιωνικής και αναγεννησιακής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, ήταν επίσης μυθιστοριογράφος, συγγραφέας παιδικών βιβλίων και δημοφιλής ομιλητής για ηθικά και θρησκευτικά θέματα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1940, έδωσε μια σειρά ραδιοφωνικών ομιλιών στο BBC που αργότερα συγκεντρώθηκαν στο βιβλίο Mere Christianity (1952), Χριστιανισμός απλώς, ένα βιβλίο που εξακολουθεί να είναι πολύ δημοφιλές μεταξύ των χριστιανών όλων των δογμάτων. Το 1942 δημοσίευσε το πιο γνωστό του βιβλίο, The Screwtape Letters, 31 Γράμματα από την κόλαση, στο οποίο ένας βετεράνος διάβολος γράφει γράμματα από την κόλαση για να ενθαρρύνει έναν αρχάριο διάβολο που εργάζεται σκληρά στη γη. Ο Λιούις υπερασπίστηκε με πνευματώδη και ευφυή τρόπο την παραδοσιακή ηθική και τη θρησκεία, κάτι που τον οδήγησε στην αμφισβήτηση πολλών κοσμικών δοξασιών του εικοστού αιώνα. «Ο στενός κύκλος» ήταν η ετήσια ομιλία μνήμης στο King’s College, του University of London, το 1944.

Ο στενός κύκλος

Κ. Σ. Λιούις

Μπορώ να σας διαβάσω μερικές αράδες από το Πόλεμος και Ειρήνη του Τολστόι;

Τη στιγμή που ο Μπαρίς μπήκε, ο πρίγκιπας Αντριέι, με τη φυσιογνωμία περιφρονητικά ζαρωμένη άκουγε κάποιον γέρο Ρώσο στρατηγό, με το στήθος γεμάτο παράσημα, που στεκόταν τεντωμένος σχεδόν στις μύτες των ποδιών του και, με έκφραση δουλοπρέπειας στο μελανό πρόσωπό του, κάτι του ανέφερε. 

«Πολύ καλά. Έχετε την καλοσύνη να περιμένετε;» είπε ο πρίγκιπας Αντριέι στον στρατηγό, ρωσικά, με κείνη τη γαλλική προφορά που χρησιμοποιούσε πάντα όταν ήθελε να μιλήσει περιφρονητικά, και μόλις αντίκρισε τον Μπαρίς, χωρίς πια να ξαναμιλήσει στον στρατηγό (που ικετευτικά έτρεχε πίσω του, εξακολουθώντας ακόμα κάτι να του λέει), στράφηκε στον νέο μ’ ένα χαρούμενο χαμόγελο.

Ο Μπαρίς εκείνη τη στιγμή αντελήφθη ξεκάθαρα εκείνο που πάντα υποψιαζόταν, πως δηλαδή στον στρατό, εχτός απ’ την ιεραρχία και την πειθαρχία που περιλαμβάνονται στον κανονισμό και που τη μαθαίνουν στο κάθε σύνταγμα και που την ήξερε κι ο ίδιος, υπάρχει και κάποια άλλη, πιο ουσιαστική ιεραρχία, εκείνη που ανάγκαζε αυτόν εδώ τον στρατηγό με το μελανό πρόσωπο να στέκεται αλύγιστος και με σεβασμό και να περιμένει, ενώ ο λοχαγός πρίγκιπας Αντριέι γουστάριζε πιο πολύ να κουβεντιάζει με τον ανθυπασπιστή Ντρουμπιετσκόη. Και, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, ο Μπαρίς πήρε τώρα την απόφαση να υπηρετήσει από δω και πέρα όχι σύμφωνα με την ιεραρχία τη γραφτή του κανονισμού, μα με τούτη την άγραφη. 

Όταν προσκαλείτε έναν μεσόκοπο ηθικολόγο να σας μιλήσει, υποθέτω ότι πρέπει να συμπεράνω, όσο απίθανο και αν φαίνεται το συμπέρασμα, πως σας αρέσουν οι ηθικολογίες των μεσόκοπων. Θα κάνω ό,τι μπορώ για να ικανοποιήσω την επιθυμία σας. Στην πραγματικότητα, θα σας δώσω συμβουλές για τον κόσμο μέσα στον οποίο θα ζήσετε. Με αυτό δεν εννοώ ότι θα επιχειρήσω να μιλήσω για όσα ονομάζουμε θέματα της επικαιρότητας. Πιθανότατα γνωρίζετε γι’ αυτά όσα και εγώ. Δεν πρόκειται να σας πω —παρά μόνο τόσο γενικά, που δύσκολα θα το αναγνωρίζατε— ποιος θα είναι ο ρόλος που οφείλετε να παίξετε στη μεταπολεμική ανασυγκρότηση. Δεν είναι πολύ πιθανό οποιοσδήποτε από εσάς, στην πραγματικότητα, να είναι σε θέση μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια να συμβάλει άμεσα στην ειρήνη ή στην ευημερία της Ευρώπης. Θα είστε απασχολημένοι με το να βρείτε δουλειά, να νυμφευτείτε, να μάθετε τον κόσμο. Θα κάνω κάτι πιο παλιομοδίτικο από ό,τι ίσως περιμένατε. Θα δώσω συμβουλές. Θα δώσω προειδοποιήσεις. Συμβουλές και προειδοποιήσεις για πράγματα τόσο αιώνια που κανείς δεν τα αποκαλεί «θέματα της επικαιρότητας».

Και φυσικά καθένας ξέρει για τι πράγμα προειδοποιεί τους νεότερους ένας μεσόκοπος ηθικολόγος όπως εγώ. Τους προειδοποιεί για τον κόσμο, για τη σάρκα και για τον διάβολο. Όμως το ένα από αυτά τα τρία θα είναι αρκετό για να μας απασχολήσει σήμερα. Τον διάβολο, θα τον αφήσω αυστηρά στην ησυχία του. Ο συσχετισμός ανάμεσα σε αυτόν και σε εμένα στην αντίληψη του κόσμου έχει προχωρήσει περισσότερο από όσο θα ήθελα· σε κάποιες περιπτώσεις φτάνει στο επίπεδο της σύγχυσης, αν όχι της ταύτισης. Αρχίζω να καταλαβαίνω πόσο σωστή είναι μια παλιά παροιμία που λέει ότι όποιος τρώει με τόσο επικίνδυνη παρέα πρέπει να κρατάει μακρύ κουτάλι. Όσο για τη σάρκα, δεν θα ήσασταν φυσιολογικοί νέοι αν δεν γνωρίζατε γι’ αυτή όσα και εγώ. Για τον κόσμο όμως νομίζω ότι κάτι έχω να πω.

Στο απόσπασμα από τον Τολστόι που μόλις διάβασα, ο νεαρός ανθυπασπιστής Μπαρίς Ντρουμπιετσκόη ανακαλύπτει ότι υπάρχουν στον στρατό δύο διαφορετικές ιεραρχίες. Η μία είναι τυπωμένη σε κάποιο κόκκινο βιβλιαράκι και καθένας μπορεί εύκολα να ανατρέξει σε αυτή. Παραμένει επίσης σταθερή. Ένας στρατηγός είναι πάντοτε ανώτερος από έναν συνταγματάρχη και ένας συνταγματάρχης από έναν λοχαγό. Η άλλη δεν υπάρχει τυπωμένη πουθενά. Ούτε πρόκειται για μυστική εταιρία με επίσημη οργάνωση, με στελέχη και κανόνες που θα μάθετε αφότου γίνετε δεκτοί. Δεν γίνεστε επίσημα και ρητά δεκτοί από κανένα. Ανακαλύπτετε σταδιακά, με σχεδόν απροσδιόριστους τρόπους, ότι αυτή υπάρχει και ότι βρίσκεστε έξω από αυτή· και αργότερα, ίσως, ότι βρίσκεστε μέσα σε αυτή. Υπάρχουν πράγματα που μοιάζουν με συνθηματικά, αλλά και αυτά είναι αυθόρμητα και ανεπίσημα. Μια ιδιαίτερη διάλεκτος, η χρήση ξεχωριστών προσωνυμίων, μια συζήτηση με υπαινιγμούς, είναι τα σημάδια. Μα δεν είναι σταθερά. Δεν είναι εύκολο, ακόμη και σε μια δεδομένη στιγμή, να πούμε ποιος βρίσκεται εντός και ποιος εκτός. Κάποιοι άνθρωποι είναι ξεκάθαρα εντός και κάποιοι είναι ξεκάθαρα εκτός, αλλά υπάρχουν και αυτοί που βρίσκονται στο ενδιάμεσο. Και αν επιστρέψετε στην ίδια μεραρχία, ή ταξιαρχία, ή στο ίδιο σύνταγμα, ή ακόμη και στον ίδιο λόχο, μετά από απουσία έξι εβδομάδων, μπορεί να βρείτε αυτή τη δεύτερη ιεραρχία πολύ αλλαγμένη. Δεν υπάρχουν επίσημες διαδικασίες αποδοχής ή αποβολής. Οι άνθρωποι νομίζουν ότι είναι εντός αφότου στην πραγματικότητα έχουν αποβληθεί ή προτού γίνουν αποδεκτοί· αυτό είναι πολύ διασκεδαστικό για όσους είναι πραγματικά εντός. Δεν έχει καθορισμένο όνομα. Ο μόνος σίγουρος κανόνας είναι ότι οι εντός και οι εκτός αναφέρονται σε αυτή χρησιμοποιώντας διαφορετικά ονόματα. Οι εντός μπορεί να την ορίζουν, στις απλές περιπτώσεις, απλώς απαριθμώντας, δηλαδή: «εσύ και ο Τόνι και εγώ». Όταν τα μέλη είναι εξασφαλισμένα και σχετικά σταθερά, την ονομάζουν: «εμείς». Όταν πρέπει να επεκταθεί ξαφνικά για να αντιμετωπίσει μια συγκεκριμένη κατάσταση έκτακτης ανάγκης, ονομάζεται: «όλοι οι λογικοί άνθρωποι εδώ μέσα». Αν θέλετε απεγνωσμένα να μπείτε από έξω μέσα, αναφέρεστε σε αυτή ως: «εκείνη η παρέα» ή «αυτοί» ή «ο τάδε και το σινάφι του» ή «οι εκλεκτοί» ή «ο στενός κύκλος». Αν είστε υποψήφιοι προς αποδοχή, πιθανότατα δεν αναφέρεστε καθόλου σε αυτή. Η συζήτηση περί αυτής με άλλους που βρίσκονται επίσης εκτός, θα σας έφερνε σε δύσκολη θέση. Και το να αναφερθείτε σε αυτή όταν μιλάτε με κάποιον που είναι εντός, και που μπορεί να σας βοηθήσει αν η κουβέντα αυτή πάει καλά, θα ήταν τρέλα.

Όσο άσχημα και αν το περιέγραψα, ελπίζω ότι όλοι καταλάβατε για τι πράγμα μιλάω. Όχι, φυσικά, ότι υπηρετήσατε στον ρωσικό στρατό ή σε οποιονδήποτε ίσως στρατό. Έχετε όμως συναντήσει το φαινόμενο του «στενού κύκλου». Ανακαλύψατε κάτι τέτοιο στην ομάδα σας στο σχολείο προτού καν τελειώσει το πρώτο τρίμηνο. Και όταν είχατε καταφέρει να τον πλησιάσετε, προς το τέλος της δεύτερης χρονιάς σας, ίσως να ανακαλύψατε ότι μέσα στον κύκλο υπήρχε ένας ακόμη πιο στενός κύκλος, ο οποίος με τη σειρά του βρισκόταν στο περιθώριο του μεγάλου σχολικού κύκλου, του οποίου οι κύκλοι των ομάδων δεν ήταν παρά δορυφόροι. Είναι μάλιστα πιθανό ο σχολικός κύκλος να εφαπτόταν σχεδόν με έναν κύκλο καθηγητών. Αρχίσατε, στην πραγματικότητα, να ξεφλουδίζετε το κρεμμύδι. Και εδώ επίσης, στο πανεπιστήμιό σας, θα κάνω λάθος αν υποθέσω ότι αυτή τη στιγμή, αν και για εμένα είναι αόρατοι, υπάρχουν αρκετοί κύκλοι —ανεξάρτητα συστήματα ή ομόκεντροι κύκλοι— μέσα σε αυτή την αίθουσα; Και μπορώ να σας διαβεβαιώσω ότι σε οποιοδήποτε νοσοκομείο, δικηγορικό σύλλογο, επισκοπή, σχολείο, επιχείρηση ή κολέγιο και να καταλήξετε μετά την αποφοίτησή σας, θα βρείτε τους κύκλους — τους οποίους ο Τολστόι ονομάζει άγραφες ιεραρχίες. 

Όλα αυτά είναι μάλλον προφανή. Αναρωτιέμαι αν θα πείτε το ίδιο και για το επόμενο βήμα μου, που είναι το εξής. Πιστεύω ότι στη ζωή όλων των ανθρώπων για κάποιες περιόδους, και στη ζωή πολλών ανθρώπων για όλες τις περιόδους ανάμεσα στη βρεφική ηλικία και στο βαθύ γήρας, ένα από τα κυριότερα στοιχεία είναι η επιθυμία να βρεθούν εντός του τοπικού κύκλου και ο τρόμος να απομείνουν εκτός. Αυτή η επιθυμία, σε μία από τις μορφές της, καθρεφτίζεται πολύ καλά στα λογοτεχνικά έργα. Εννοώ με τη μορφή του σνομπισμού. Η βικτωριανή πεζογραφία είναι γεμάτη από χαρακτήρες που κατακλύζονται από την επιθυμία να μπουν μέσα σε εκείνο τον συγκεκριμένο κύκλο που ονομάζεται, ή ονομαζόταν, «καλή κοινωνία». Πρέπει όμως να γίνει σαφώς κατανοητό ότι η «καλή κοινωνία», με αυτή την έννοια, είναι μόνο ένας από καμιά εκατοστή κύκλους και επομένως ο σνομπισμός είναι μόνο μία μορφή του πόθου που έχει κάποιος να βρεθεί εντός. Τους ανθρώπους που πιστεύουν ότι δεν έχουν σνομπισμό, και που πράγματι δεν έχουν, και οι οποίοι διαβάζουν σατιρικά έργα για τον σνομπισμό με ένα αίσθημα ήρεμης ανωτερότητας, ίσως να τους κυριεύσει η επιθυμία υπό άλλη μορφή. Μπορεί η ίδια η ένταση της επιθυμίας που έχουν να μπουν μέσα σε κάποιο ολότελα διαφορετικό κύκλο, να τους καθιστά απρόσβλητους στη γοητεία της μεγάλης ζωής. Μια πρόσκληση από μια δούκισσα δεν θα ήταν παρηγοριά για έναν άνθρωπο που τον τσούζει ο αποκλεισμός του από κάποια καλλιτεχνική ή κομμουνιστική συντροφιά. Ο καημένος, δεν θέλει μεγάλες κατάφωτες αίθουσες, ούτε σαμπάνια, ούτε καν κουτσομπολιά για συναδέλφους και υπουργούς. Θέλει τη μικρή ιερή σοφίτα ή το στούντιο, τα κεφάλια σκυμμένα πάνω από κάτι κοινό, το σύννεφο του καπνού και την υπέροχη γνώση ότι εμείς —εμείς οι τέσσερις, πέντε άνθρωποι στριμωγμένοι γύρω από τη σόμπα— είμαστε οι μυημένοι. Συχνά η επιθυμία κρύβεται τόσο καλά που δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε τις απολαύσεις που φέρνει η εκπλήρωσή της. Οι άντρες λένε στις συζύγους τους, αλλά και στον ίδιο τους τον εαυτό, ότι τους είναι δύσκολο να μένουν μέχρι αργά στο γραφείο ή στο σχολείο για κάποια σημαντική επιπλέον δουλειά, την οποία επιφορτίστηκαν επειδή οι ίδιοι και ο τάδε και καναδυό άλλοι είναι οι μοναδικοί άνθρωποι που απέμειναν εκεί μέσα που ξέρουν πραγματικά πώς γίνονται οι δουλειές. Αυτό όμως δεν είναι απολύτως αληθές. Είναι τρομερός μπελάς, φυσικά, όταν ο παλιόφιλος ο Μπούλης Σμίθσον σας παίρνει παράμερα και σας ψιθυρίζει: «Κοίτα να δεις, πρέπει με κάποιο τρόπο να σε συμπεριλάβουμε σε αυτή την εξέταση» ή «ο Τσάρλς και εγώ καταλάβαμε αμέσως ότι πρέπει να μπεις σε αυτή την επιτροπή». Τρομερός μπελάς… Ω, μα πόσο πιο τρομερό θα ήταν αν σας άφηναν εκτός! Είναι κουραστικό και ανθυγιεινό να χάνετε τα μεσημέρια του Σαββάτου, αλλά το να τα έχετε ελεύθερα επειδή κανείς δεν σας υπολογίζει είναι πολύ χειρότερο.

Ο Φρόυντ θα έλεγε, αναμφίβολα, ότι το όλο θέμα πρόκειται για τέχνασμα της σεξουαλικής ορμής. Αναρωτιέμαι μήπως καμιά φορά ισχύει το αντίστροφο. Αναρωτιέμαι μήπως, σε εποχές ελευθεριότητας, πολλές παρθενιές χάθηκαν όχι από υπακοή στην Αφροδίτη αλλά από υπακοή στο δέλεαρ της κλίκας. Διότι φυσικά, όταν η ελευθεριότητα είναι στη μόδα, οι αγνοί είναι στο περιθώριο. Αγνοούν κάτι που οι άλλοι γνωρίζουν. Είναι αμύητοι. Και όσο για ελαφρύτερα ζητήματα, ο αριθμός όσων πρωτοκάπνισαν ή πρωτομέθυσαν για παρόμοιο λόγο είναι πιθανώς πολύ μεγάλος.

Πρέπει τώρα να κάνω μια διάκριση. Δεν θα πω ότι η ύπαρξη των «στενών κύκλων» είναι κάτι κακό. Είναι σίγουρα κάτι αναπόφευκτο. Εμπιστευτικές συζητήσεις πρέπει να γίνονται, και αυτό όχι μόνο δεν είναι κάτι κακό, αλλά (καθεαυτό) είναι καλό να αναπτύσσεται προσωπική φιλία μεταξύ των συνεργατών. Και ίσως να είναι αδύνατο η επίσημη ιεραρχία οποιουδήποτε οργανισμού να συμπίπτει με τον πραγματικό τρόπο λειτουργίας του. Αν οι σοφότεροι και πιο δραστήριοι άνθρωποι κατείχαν πάντοτε τις υψηλότερες θέσεις, ίσως να συνέπιπτε. Δεδομένου όμως ότι κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει συχνά, υπάρχουν σίγουρα άνθρωποι σε υψηλές θέσεις που είναι εντελώς άχρηστοι και άνθρωποι σε χαμηλότερες θέσεις που είναι πιο σημαντικοί από ότι θα υποθέτατε από τη θέση και την αρχαιότητά τους. Έτσι, η δεύτερη, η άγραφη ιεραρχία είναι βέβαιο ότι θα αναπτυχθεί. Είναι αναγκαία· και ίσως να μην είναι αναγκαίο κακό. Όμως η επιθυμία που μας τραβάει προς τους «στενούς κύκλους» είναι άλλο ζήτημα. Κάποιο πράγμα μπορεί να είναι ηθικά ουδέτερο και όμως η επιθυμία γι’ αυτό να είναι επικίνδυνη. Όπως έχει πει ο Μπάυρον:

Τι γλυκό το μήνυμα

μιας κληρονομιάς.

Τι γλυκός ο απρόσμενος

θάνατος γριάς.

Ο ανώδυνος θάνατος μιας ευσεβούς συγγενή σε προχωρημένη ηλικία δεν είναι κάτι κακό. Αλλά το να επιθυμούν οι κληρονόμοι της διακαώς τον θάνατό της δεν θεωρείται πρέπον συναίσθημα, και ο νόμος αποδοκιμάζει ακόμη και την παραμικρή προσπάθεια για την επίσπευση της αναχώρησής της. Ας πούμε ότι οι «στενοί κύκλοι» είναι ένα αναπόφευκτο, ακόμη και αθώο, χαρακτηριστικό της ζωής, ωστόσο σίγουρα όχι όμορφο. Τι γίνεται όμως με τον πόθο μας να εισχωρήσουμε σε αυτούς, με την αγωνία μας όταν μας αποκλείουν και με την ευχαρίστηση που νιώθουμε όταν μπαίνουμε μέσα;

Δεν έχω το δικαίωμα να κάνω υποθέσεις σχετικά με το κατά πόσο καθένας από εσάς ίσως να έχει ήδη κάνει συμβιβασμούς. Δεν πρέπει να υποθέσω ότι έχετε ποτέ αρχικά παραμελήσει, και τελικά ξεκόψει, φίλους που πραγματικά αγαπούσατε και φιλίες που θα μπορούσαν να κρατήσουν για μια ζωή, προκειμένου να επιδιώξετε τη φιλία εκείνων που σας φάνηκαν πιο σημαντικοί, πιο μέσα στα πράγματα. Δεν πρέπει να ρωτήσω αν ποτέ νιώσατε πραγματική ευχαρίστηση από τη μοναξιά και την ταπείνωση των εκτός του κύκλου, αφότου εσείς ήσασταν εντός, ούτε αν συνομιλήσατε με άλλα μέλη του κύκλου μπροστά στους εκτός, απλώς και μόνο για να τους κάνετε να ζηλέψουν, ούτε αν τα μέσα με τα οποία κερδίσατε την εύνοια του «στενού κύκλου», όσο περνούσατε από αξιολόγηση, ήταν πάντοτε απολύτως αξιέπαινα. Θα θέσω μονάχα ένα ερώτημα, και είναι, φυσικά, ρητορικό, δεν περιμένει απάντηση. Σε ολόκληρη τη ζωή σας, όπως τη θυμάστε τώρα, η επιθυμία να βρεθείτε στη σωστή πλευρά αυτής της αόρατης γραμμής, σας ώθησε ποτέ να κάνετε ή να πείτε κάτι που, τις μικρές κρύες ώρες μιας άγρυπνης νύχτας, μπορείτε να αναπολείτε με ικανοποίηση; Αν ναι, είστε από τους λίγους τυχερούς. 

Είπα όμως ότι θα δώσω συμβουλές, και οι συμβουλές πρέπει να αφορούν το μέλλον, όχι το παρελθόν. Αναφέρθηκα στο παρελθόν μόνο και μόνο για να σας κάνω να καταλάβετε κάτι που πιστεύω ότι είναι η πραγματική φύση της ανθρώπινης ζωής. Δεν πιστεύω ότι το οικονομικό και το ερωτικό κίνητρο ευθύνονται για οτιδήποτε συμβαίνει μέσα σε αυτό που εμείς οι ηθικολόγοι αποκαλούμε κόσμο. Ακόμη και αν βάλετε και τη φιλοδοξία μέσα, νομίζω ότι η εικόνα παραμένει ελλιπής. Η σφοδρή επιθυμία να είμαστε μέσα στα πράγματα, ο πόθος να είμαστε εντός, παίρνει πολλές μορφές που δεν αναγνωρίζονται εύκολα ως φιλοδοξία. Ελπίζουμε, χωρίς αμφιβολία, για απτά κέρδη από κάθε «στενό κύκλο» στον οποίο διεισδύουμε: εξουσία, χρήμα, την ελευθερία να παραβιάζουμε τους κανόνες, την αποφυγή των καθηκόντων ρουτίνας, τη διαφυγή της συμμόρφωσης. Αλλά όλα αυτά δεν θα μας ικανοποιούσαν αν επιπλέον δεν αποκομίζαμε και το υπέροχο αίσθημα της μυστικής οικειότητας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι είναι πολύ βολικό να γνωρίζουμε ότι δεν χρειάζεται να φοβόμαστε μήπως ο ανώτερός μας μας επιπλήξει, επειδή είναι ο παλιόφιλος ο Πέρσυ, μέλος και αυτός του κύκλου μας. Δεν εκτιμάμε όμως την οικειότητα μόνο για την ευκολία που μας προσφέρει, εκτιμάμε εξίσου και την ευκολία ως απόδειξη της οικειότητας.

Ο κύριος σκοπός μου με αυτή την ομιλία είναι απλώς να σας πείσω ότι η επιθυμία αυτή είναι μία από τις σπουδαιότερες μόνιμες κινητήριες δυνάμεις της ανθρώπινης δράσης. Είναι ένας από τους παράγοντες που συντελούν στη διαμόρφωση του κόσμου όπως τον γνωρίζουμε. Μέσα στον κυκεώνα της πάλης, του ανταγωνισμού, της σύγχυσης, της διαφθοράς, της απογοήτευσης και της διαφήμισης, αυτή είναι μία από τις μόνιμες κινητήριες δυνάμεις, να είστε βέβαιοι γι’ αυτό. Αν δεν λάβετε μέτρα για να την αποτρέψετε, αυτή η επιθυμία θα είναι ένα από τα κύρια κίνητρα της ζωής σας, από την πρώτη μέρα που θα μπείτε στον επαγγελματικό στίβο μέχρι τη μέρα που θα είστε τόσο γέροι που δεν θα σας απασχολεί τίποτα από όλα αυτά. Θα γίνει φυσικά· η ζωή θα πάρει τον δρόμο της. Οποιοσδήποτε διαφορετικός τρόπος ζωής, θα είναι το αποτέλεσμα συνειδητής και συνεχούς προσπάθειας. Αν δεν αντισταθείτε, αν αφεθείτε να σας παρασύρει το ρεύμα, θα γίνετε πράγματι «του στενού κύκλου». Δεν λέω ότι θα καταφέρετε να βρεθείτε εντός, αυτό μένει να φανεί. Όμως είτε μαραζώνετε και ξεροσταλιάζετε έξω από κύκλους μέσα στους οποίους δεν μπορείτε με τίποτα να εισχωρήσετε είτε προχωράτε θριαμβευτικά ολοένα προς τα ενδότερα αυτών, όπως και να έχει, θα ανήκετε σε αυτό το είδος ανθρώπων. Το έχω ήδη κάνει σαφές ότι πιστεύω πως είναι καλύτερο για εσάς να μην είστε τέτοιοι. 

Ίσως όμως εσείς να μην έχετε παγιωμένη άποψη επί του θέματος. Γι’ αυτό θα σας δώσω δύο λόγους για τους οποίους πιστεύω κάτι τέτοιο. 

Θα ήταν ευγενικό και φιλάνθρωπο, και λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία σας επίσης λογικό, να υποθέσω ότι κανένας από εσάς δεν είναι ακόμη παλιάνθρωπος. Από την άλλη πλευρά, σύμφωνα με τον νόμο των πιθανοτήτων (δεν λέω τίποτα ενάντια στην ελεύθερη βούληση) είναι σχεδόν σίγουρο ότι πριν να πεθάνετε, τουλάχιστον δύο ή τρεις από εσάς θα έχουν καταλήξει να μοιάζουν με παλιανθρώπους. Πρέπει να υπάρχουν μέσα σε αυτή την αίθουσα οι προϋποθέσεις για τη δημιουργία τουλάχιστον αυτού του αριθμού ασυνείδητων, ύπουλων και αδίστακτων εγωτιστών. Η επιλογή βρίσκεται μπροστά σας· και ελπίζω να μην πάρετε τα σκληρά μου λόγια για τους πιθανούς μελλοντικούς σας χαρακτήρες σαν έλλειψη σεβασμού προς τους τωρινούς σας χαρακτήρες. Και η προφητεία που κάνω είναι η εξής. Για τους εννέα στους δέκα από εσάς, η επιλογή που θα σας έκανε να γίνετε παλιάνθρωποι θα έρθει, όταν όντως έρθει, χωρίς τυμπανοκρουσίες. Είναι σχεδόν σίγουρο ότι δεν θα εμφανιστούν εξόφθαλμα κακοί άνθρωποι για να σας απειλήσουν ή να σας δωροδοκήσουν ολοφάνερα. Εκεί που θα πίνετε το ποτό σας ή το καφεδάκι σας, από τα χείλη κάποιου άντρα ή γυναίκας, που θα έχετε αρχίσει να γνωρίζετε κάπως καλύτερα και που θα θέλετε να γνωρίσετε ακόμη πιο καλά —ακριβώς εκείνη τη στιγμή που θα αγωνιάτε μη φανείτε άξεστοι ή αφελείς ή σνομπ— μαζί με δυο αστειάκια, σαν να ήταν κάτι το συνηθισμένο, θα πέσει το υπονοούμενο. Θα είναι υπονοούμενο για κάτι που δεν είναι απολύτως σύμφωνο με τους τεχνικούς κανόνες του ευ αγωνίζεσθαι, για κάτι που το κοινό, το ανίδεο ρομαντικό κοινό, δεν θα καταλάβαινε ποτέ, για κάτι για το οποίο μάλλον θα έκαναν φασαρία ακόμη και οι άσχετοι με το επάγγελμά σας· αλλά θα είναι κάτι, όπως λέει ο νέος σας φίλος, το οποίο «εμείς» —και με τη λέξη «εμείς» εσείς προσπαθείτε να μην κοκκινίσετε από ατόφια ευχαρίστηση— «συνηθίζουμε να κάνουμε». Και θα παρασυρθείτε, αν παρασυρθείτε, όχι από την επιθυμία για κέρδος ή για άνεση, αλλά απλώς επειδή εκείνη τη στιγμή, που είχατε σχεδόν φτάσει στην πηγή, δεν μπορείτε να αντέξετε να σας πετάξουν πάλι έξω στο κρύο. Θα ήταν τόσο τρομερό να δείτε το πρόσωπο του άλλου ανθρώπου —εκείνο το πρόσχαρο, εμπιστευτικό, υπέροχα κομψό πρόσωπο— να γίνεται ξαφνικά παγερό και περιφρονητικό, να γνωρίζετε ότι δοκιμαστήκατε για να γίνετε μέλος του «στενού κύκλου» και απορριφθήκατε. Και έπειτα, αν παρασυρθείτε, την επόμενη εβδομάδα θα είναι κάτι που θα παραβαίνει λίγο περισσότερο τους κανόνες, και τον επόμενο χρόνο κάτι ακόμη πιο βαρύ, μα όλα αυτά θα γίνονται με το πιο χαρούμενο και φιλικό πνεύμα. Αυτό μπορεί να καταλήξει σε συντριβή, σε σκάνδαλο και σε έκτιση ποινής καταναγκαστικής εργασίας· μπορεί να καταλήξει σε εκατομμύρια, σε τίτλο ευγενείας και σε απονομή βραβείων στο παλιό σας σχολείο. Θα είστε όμως παλιάνθρωπος. 

Αυτός είναι ο πρώτος μου λόγος. Από όλα τα πάθη, το πάθος για τον «στενό κύκλο» είναι το πιο ικανό να κάνει κάποιον, που δεν είναι πολύ κακός άνθρωπος, να κάνει πολύ κακές πράξεις. Ο δεύτερος λόγος μου είναι ο εξής. Το μαρτύριο των Δαναΐδων στον κάτω κόσμο της κλασικής εποχής, που προσπαθούσαν να γεμίσουν κόσκινα με νερό, είναι το σύμβολο όχι μίας κακίας αλλά της κάθε κακίας. Είναι ακριβώς το σημάδι μιας διεστραμμένης επιθυμίας που αναζητά αυτό που δεν αποκτάται. Η επιθυμία να βρεθείτε στη μέσα μεριά της αόρατης γραμμής επεξηγεί αυτόν τον κανόνα. Όσο σας κυβερνάει αυτή η επιθυμία ποτέ δεν θα πάρετε αυτό που θέλετε. Προσπαθείτε να ξεφλουδίσετε ένα κρεμμύδι· αν τα καταφέρετε, δεν θα έχει απομείνει τίποτα. Μέχρι να υπερνικήσετε τον φόβο του να είστε εκτός, θα παραμένετε εκτός.

Αυτό είναι βέβαια πολύ ξεκάθαρο αν το καλοσκεφτείτε. Αν θέλετε να γίνετε μέλη ενός συγκεκριμένου κύκλου για κάποιον υγιή λόγο —αν, ας πούμε, θέλετε να μπείτε σε έναν μουσικό σύλλογο επειδή πραγματικά σας αρέσει η μουσική— τότε υπάρχει πιθανότητα να ικανοποιηθείτε. Μπορεί να καταλήξετε να παίζετε σε ένα κουαρτέτο και να το ευχαριστιέστε. Αν όμως το μόνο που θέλετε είναι να είστε μέσα στα πράγματα, η ευχαρίστησή σας θα είναι βραχύβια. Ο κύκλος δεν μπορεί να έχει από μέσα τη γοητεία που είχε όταν τον βλέπατε από έξω. Από τη στιγμή που γίνατε δεκτοί, έχει χάσει τη μαγεία του. Μόλις ξεφτίσει ο πρώτος ενθουσιασμός, τα μέλη αυτού του κύκλου δεν θα έχουν περισσότερο ενδιαφέρον από τους παλιούς σας φίλους. Και γιατί να έχουν; Δεν αναζητούσατε ούτε αρετή, ούτε καλοσύνη, ούτε αφοσίωση, ούτε χιούμορ, ούτε μάθηση, ούτε εξυπνάδα, ούτε τίποτα από τα πράγματα που μπορεί κανείς πραγματικά να ευχαριστηθεί. Απλώς θέλατε να βρεθείτε «εντός». Και αυτό είναι μια ευχαρίστηση που δεν μπορεί να έχει διάρκεια. Μόλις συνηθίσετε τους νέους σας φίλους και αρχίσουν να σας φαίνονται βαρετοί, θα ψάχνετε για άλλο Κύκλο. Η άκρη του ουράνιου τόξου θα βρίσκεται ακόμη μπροστά σας. Ο παλιός κύκλος θα είναι πια απλώς και μόνο το μουντό φόντο στην προσπάθειά σας να εισχωρήσετε στον νέο.

Και πάντοτε θα δυσκολεύεστε να εισχωρήσετε, για έναν λόγο τον οποίο πολύ καλά γνωρίζετε. Εσείς οι ίδιοι, αφότου μπείτε μέσα, θέλετε να δυσκολέψετε τον επόμενο που προσπαθεί να μπει και αυτός, όπως ακριβώς εκείνοι που είναι ήδη μέσα δυσκόλεψαν εσάς. Φυσικά. Σε οποιαδήποτε υγιή ομάδα ανθρώπων που συγκροτείται για καλό σκοπό, οι αποκλεισμοί είναι κατά μία έννοια τυχαίοι. Τρεις ή τέσσερις άνθρωποι που μαζεύονται για να κάνουν μια δουλειά, αποκλείουν άλλους επειδή υπάρχει δουλειά μόνο για τόσους ή επειδή οι άλλοι δεν μπορούν πρακτικά να την κάνουν. Το μικρό μουσικό σας συγκρότημα έχει περιορισμένο αριθμό μελών επειδή οι αίθουσες όπου συναντιέστε δεν είναι μεγάλες. Όμως ο γνήσιος «στενός κύκλος» σας υπάρχει για να αποκλείει την πρόσβαση. Δεν θα είχε πλάκα αν δεν υπήρχαν οι εκτός. Η αόρατη γραμμή δεν θα είχε κανένα νόημα αν οι περισσότεροι άνθρωποι δεν βρίσκονταν στη λάθος πλευρά της. Ο αποκλεισμός δεν είναι τυχαίος· είναι η ουσία.

 Η επιδίωξη του «στενού κύκλου» θα ραγίσει την καρδιά σας, αν δεν την κατανικήσετε. Αν όμως την κατανικήσετε, θα συμβεί κάτι εκπληκτικό. Αν κατά τις εργάσιμες ώρες σας έχετε τη δουλειά σας ως κύριο στόχο, αμέσως θα βρεθείτε χωρίς να το καταλάβετε εντός του μόνου κύκλου στο επάγγελμά σας που έχει πραγματικά σημασία. Θα είστε από τους καλύτερους επαγγελματίες και οι υπόλοιποι καλοί επαγγελματίες θα το γνωρίζουν. Αυτή η ομάδα επαγγελματιών δεν θα ταυτίζεται σε καμία περίπτωση με τον «στενό κύκλο» ή με τους «σημαντικούς ανθρώπους» ή με «αυτούς που είναι μέσα στα πράγματα». Δεν θα διαμορφώνει την επαγγελματική πολιτική, ούτε θα προωθεί τα επαγγελματικά συμφέροντα γενικά εις βάρος του κοινού, ούτε θα προκαλεί σκάνδαλα και κρίσεις που κατά καιρούς προκαλεί ο «στενός κύκλος». Θα κάνει όμως όλα όσα το επάγγελμα εκείνο υπάρχει για να κάνει, και θα είναι μακροπρόθεσμα υπεύθυνη για όλο τον σεβασμό που πράγματι απολαμβάνει το επάγγελμα, τον οποίο οι ομιλίες και οι διαφημίσεις δεν μπορούν να διατηρήσουν. Και αν στον ελεύθερό σας χρόνο απλώς συναναστρέφεστε τους ανθρώπους που σας αρέσουν, θα διαπιστώσετε πάλι ότι έχετε βρεθεί χωρίς να το καταλάβετε σε ένα πραγματικό ενδότερο: ότι είστε πράγματι μέσα στη ζεστασιά και την ασφάλεια που προσφέρει κάτι που, αν το βλέπατε από έξω, θα φαινόταν ακριβώς σαν ένας «στενός κύκλος». Η διαφορά όμως είναι ότι η μυστικότητά του είναι τυχαία και η αποκλειστικότητά του ένα παράπλευρο επακόλουθο, και κανένας δεν οδηγήθηκε εκεί από το δέλεαρ του απόκρυφου· καθώς πρόκειται απλώς για τέσσερις ή πέντε ανθρώπους που συμπαθούν ο ένας τον άλλο και συναντιούνται για να κάνουν πράγματα που τους αρέσουν. Αυτό είναι φιλία. Ο Αριστοτέλης την κατέτασσε ανάμεσα στις αρετές. Φέρνει ίσως τη μισή από ολόκληρη την ευτυχία του κόσμου, και δεν υπάρχει μέσα σε κανένα «στενό κύκλο».

Η Γραφή μάς λέει ότι όποιος ζητάει παίρνει. Αυτό είναι αλήθεια, με έννοιες που δεν μπορώ τώρα να διερευνήσω. Όμως, κατά μία άλλη έννοια, μεγάλη δόση αλήθειας έχει και η αρχή των σχολιαρόπαιδων: «όποιος ζητάει, δεν παίρνει». Για έναν νέο άνθρωπο, που μόλις εισέρχεται στην ενήλικη ζωή, ο κόσμος μοιάζει να είναι γεμάτος «Ενδότερα», γεμάτος απολαυστικές στενές και εμπιστευτικές σχέσεις, στις οποίες θέλει και αυτός να εισχωρήσει. Αν όμως ενδώσει σε αυτή την επιθυμία, δεν θα φτάσει σε κανένα «ενδότερο» που να αξίζει τον κόπο. Ο αληθινός δρόμος βρίσκεται σε τελείως άλλη κατεύθυνση. Είναι σαν το σπίτι στο βιβλίο Η Αλίκη μέσα από τον καθρέφτη.